Ποταμός Κυλιάρης

Η Άπτερα, η οποία βρίσκεται σε απόσταση 15 περίπου χλμ. από την πόλη των Χανίων και πάνω από τον κόλπο της Σούδας, υπήρξε στα μινωικά χρόνια μία από τις σπουδαιότερες πόλεις - κράτη της Κρήτης. Βρίσκεται σε ένα εκτεταμένο υψίπεδο με υψόμετρο 200μ. με μια εκπληκτική θέα προς τον κόλπο της Σούδας.

Η ιστορία της ξεκινά από την μινωική εποχή (3500- 1070 π.X), ωστόσο τα πιο ορατά αρχαιολογικά ίχνη στα ερείπια ανάγονται στην γεωμετρική εποχή (1000- 685 π.X.), την Ελληνιστική περίοδο (323- 67 π.X) και την Ρωμαιοκρατία (67 π.X- 324 μ.X.).

Ελληνιστική περίοδο (323- 67 π.X) και την Ρωμαιοκρατία (67 π.X- 324 μ.X.). Οχυρωματικά έργα, υδραγωγεία, δημόσια λουτρά, και τάφοι είναι μερικά από τα ευρήματα που κανείς μπορεί να δει. Από τα σωζόμενα αρχαία οικοδομήματα τα πιο εντυπωσιακά είναι τα συγκροτήματα των ρωμαϊκών δεξαμενών, που μαζί με τα πολυάριθμα πηγάδια και τις στέρνες εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της πόλης και τροφοδοτούσαν τις εγκαταστάσεις των δημόσιων και ιδιωτικών λουτρών. Η πόλη διέθετε θέατρο, το οποίο δεν έχει ακόμα αποκαλυφθεί πλήρως.

Για την προστασία της είχε κατασκευαστεί τείχος, από το οποίο σήμερα σώζεται τμήμα 4 χιλιομέτρων περίπου. Κατά την περίοδο 1866-69 ανεγέρθηκε από τους Τούρκους κατακτητές το κάστρο με στόχο τη καταστολή της Κρητικής Επανάστασης. Σε μικρή απόσταση από τις αρχαιότητες βρίσκονται δύο μοναδικής ιστορικής αξίας φρούρια. Πρόκειται για το «Παλαίκαστρο» που κτίστηκε από τους Τούρκους με αφορμή την επανάσταση του 1866 και το φρούριο «Ιτζεδίν» που βρίσκεται στη θέση Καλάμι. Το Ιτζεδίν κτίστηκε το 1872, διέθετε στρατώνες, νοσοκομείο και άλλες εγκαταστάσεις, ενώ χρησιμοποιήθηκε μέχρι πρόσφατα ως φυλακή πολιτικών κρατουμένων. Τα τελευταία χρόνια η ΚΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων διενεργεί συστηματική ανασκαφική έρευνα στον αρχαιολογικό χώρο της Απτέρας και σωστικές ανασκαφές στην ευρύτερη περιοχή.

Το Παλαίκαστρο ή Κούλες Απτέρων ή Κούλες του Σιούμπαση αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα Φρουριακής Αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα. Βρίσκεται κοντά στην Αρχαία Απτέρα, στον Αποκόρωνα Χανίων και έχει κτιστεί από τους Τούρκους με αφορμή την επανάσταση του 1866 κατά τη διάρκεια ενός προγράμματος για τον επανέλεγχο της Κρήτης με ένα δίκτυο από οχυρωματικά έργα. Κτίστηκε από τον Χουσεΐν Αβνί Πασά.

Το φρούριο βρίσκεται 12km ανατολικά των Χανίων, κοντά στη θέση Παλαιόκαστρο (όπου υπήρχε βενετσιάνικο κάστρο), πολύ κοντά στο χωριό Καλάμι και στα ερείπια της Αρχαίας Απτέρας. 

Ο Κούλες μετά την αποχώρηση των Τούρκων από την Κρήτη, χρησιμοποιήθηκε ως σχολείο για το χωριό Μεγάλα Χωράφια.

Σε κεντρικό σημείο της αρχαίας Απτέρας ιδρύθηκε η Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, που αναφέρεται ήδη σε Χρονικό του 1181 μ.Χ. Ανήκε στη Μονή Πάτμου και λειτουργούσε μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960.

ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΠΤΕΡΩΝ