Εκκλησία

   Το Σμάρι είναι ένας παραδοσιακός και διατηρητέος οικισμός που συμπεριλαμβάνεται στη λίστα των 15 ομορφότερων χωριών της Κρήτης.

Το 2011, επιλέχτηκε πανελλαδικά και βραβεύτηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού, ως δεύτερος επιλαχόντας τουριστικός προορισμός αριστείας, έπειτα από την πρόταση υποψηφιότητας που είχε υποβάλλει ο Δήμος Μινώα Πεδιάδας στο διαγωνισμό του προγράμματος: «Ευρωπαϊκοί Προορισμοί Αριστείας: Τουρισμός και Ανάπλαση Χώρων – Περιοχών».  

Διοικητικά ανήκει στο Δήμο Μινώα Πεδιάδας και βρίσκεται 27 χμ. νοτιοανατολικά της πόλης του Ηρακλείου και 7 χμ. βορειοδυτικά της κωμόπολης Καστελλίου.

       Ως τουριστικός προορισμός, το Σμάρι ξεχωρίζει επειδή συνδυάζει πολλά τουριστικά χαρακτηριστικά: Φυσική ομορφιά του τοπίου, αρχαιολογικά μνημεία, βυζαντινές εκκλησίες, μνημεία της νεώτερης ιστορίας (παραδοσιακά σπίτια), μικρή απόσταση από τις βόρειες παραλίες και εύκολη πρόσβαση από το λιμάνι και το Αεροδρόμιο Ηρακλείου.

 Ο οικισμός, κτισμένος στην κορυφή ενός μικρού λόφου, θαυμάσια αναπλασμένος, με την  παραδοσιακή αρχιτεκτονική του να μην έχει αλλοιωθεί στο πέρασμα των χρόνων, αποτελεί ένα οικιστικό σύνολο που μαγεύει  κάθε επισκέπτη.   Ένας περίπατος στα πανέμορφα σοκάκια του χωριού, με τα εντυπωσιακά παραδοσιακά σπίτια γεμάτα με κάθε λογής λουλούδια,  είναι αναμφίβολα μια μοναδική εμπειρία.

 Ο κάμπος του χωριού είναι κατάφυτος από ελιές και αμπέλια. Αρμονικά δεμένα με τους πρίνους και τις βελανιδιές, τα αγριολούλουδα και τα αρωματικά φυτά, δημιουργούν ένα μαγευτικό τοπίο.

Αξιοθέατα στο Σμάρι

Αρχαιολογικός χώρος

Ακρόπολη Σμαρίου.  Βρίσκεται στην κορυφή του λόφου του Προφήτη Ηλία. Η συστηματική αρχαιολογική ανασκαφή έφερε στο φως οικοδομήματα, μέγαρα, ιερά και πλήθος λατρευτικών αγγείων, πήλινων ειδωλίων, πιθαριών, μεταλλικών και λίθινων εργαλείων, σφραγίδων, κοσμημάτων και  οστά ζώων που αποδεικνύουν τη συστηματική και διαχρονική κατοίκηση του χώρου από τη Νεολιθική εποχή (γύρω στα 3000 π.Χ.) ως τα τέλη περίπου του 7ου αιώνα π.Χ.
Η θέα από την Ακρόπολη Σμαρίου είναι υπέροχη.  Το μάτι του επισκέπτη, ανεμπόδιστα, μπορεί να διακρίνει   μέχρι και το μακρινό νησί «Ντία».

Εκκλησίες  ιστορικής αξίας

Εκκλησία της Παναγίας. Βρίσκεται εντός του οικισμού και φέρει στο υπέρθυρο της τη χρονολογία 1836.
Μοναστήρι του Προφήτη Ηλία. Κτίσθηκε επί Τουρκοκρατίας πάνω σε πηγή. Στο γύρω χώρο υπήρχαν κελιά όπου κατέφευγαν και διέμεναν μοναχοί, ορισμένα από τα οποία σώζονται έως σήμερα.
Ξωκλήσι του Σωτήρος Χριστού. Βρίσκεται στη πλαγιά του λόφου Προφήτη Ηλία και είναι σχεδόν ολόκληρο κοσμημένο με θαυμάσιες τοιχογραφίες, χαρακτηριστικές της τεχνοτροπίας που επικρατούσε κατά τον 14ο αιώνα.
Ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Βρίσκεται μέσα στο Σμαριανό κάμπο και αποτελεί την αρχαιότερη βυζαντινή γραπτή πηγή για το Σμάρι σύμφωνα με την κτητορική του επιγραφή (1320-1321 ).  Είναι διακοσμημένο με υπέροχες τοιχογραφίες  που δυστυχώς καλύπτονται με επιχρίσματα.
 

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

     Ο επισκέπτης μπορεί να περιηγηθεί στα Βυζαντινά μοναστήρια, στα αξιόλογα αρχαιολογικά μνημεία της περιοχής και να θαυμάσει  την παραδοσιακή αρχιτεκτονική του χωριού. Επίσης του δίδεται η δυνατότητα, να γνωρίσει τις αγροτικές ασχολίες και την καθημερινή ζωή των φιλόξενων κατοίκων. Να έρθει σε επαφή με τη φύση και να συμμετάσχει σε δραστηριότητες στην ύπαιθρο, νοιώθοντας τη χαρά της περιήγησης, της γνώσης και της ανακάλυψης. Η διαδρομή από τον οικισμό μέχρι το μοναστήρι του Προφήτη Ηλία και την Ακρόπολη Σμαρίου  θα τον εντυπωσιάσει.

Παράλληλα, μπορεί  να συμμετάσχει στις εκδηλώσεις που διοργανώνονται από το Πολιτιστικό Σύλλογο του χωριού  καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου : Πανηγύρια, παραδοσιακά γλέντια, αναβίωση παλαιών εθίμων.

Επίσης, θα έχει την ευκαιρία να απολαύσει τα τοπικά εδέσματα στις παραδοσιακές ταβέρνες του χωριού και να προμηθευτεί παραδοσιακά προϊόντα τοπικής παραγωγής : τυροκομικά προϊόντα, ρακί, κρασί, μέλι, ελαιόλαδο.

Σπήλαια Σμαρίου
Στην ευρύτερη περιοχή της Ακρόπολης Σμαρίου έχουν εντοπιστεί σπήλαια με ιδιαίτερο γεωλογικό ενδιαφέρον.

Βορειοανατολικά του Σμαρίου, στη θέση «Κούπος», σε υψόμετρο 320 μ., εντοπίζεται ένα μικρό σπήλαιο συνολικού μήκος τα 30 μέτρων. Η είσοδός του ειναι ιδιαίτερα απότομη, ενώ στο εσωτερικό του διαμορφώνονται δύο θάλαμοι, οι οποίοι διαχωρίζονται με στενά περάσματα σε μικρότερους χώρους.
Νοτιοανατολικά του οικισμού Σμάρι, στη θέση Πίθος, σε υψόμετρο 412 μ., υπάρχει ένα κατακόρυφης ανάπτυξης σπήλαιο, γνωστό με το όνομα «Ξεπατωμένη Λατσίδα», το οποίο φτάνει τα 45μ. βάθος. Εκεί, οι κάτοικοι της περιοχής συνήθιζαν να απορρίπτουν τα άρρωστα ζώα και το ρουχισμό ασθενών ανθρώπων, σύμφωνα με παλιό έθιμο.
Νοτιοδυτικά του Σμαρίου, σε υψόμετρο 414 μέτρων στη θέση «Γερόλακκος», βρίσκεται ένα μικρό σπήλαιο μήκους 10 μέτρων. Η είσοδος του οποίου εντοπίζεται σε βάθος 3μ. από το επίπεδο του εδάφους.
Νοτιοανατολικά του Σμαρίου, στη θέση «Σπηλιαρίδα» και σε υψόμετρο 489 μ., εντοπίζεται μικρό σπήλαιο μήκους 30μέτρων. Έχει απόκρημνη είσοδο πλάτους 4μ., η οποία αναπτύσσεται κλιμακωτά σε βάθος 12 μ. περίπου.

Ακρόπολη Σμαρίου
Στο τεκμηριωμένα κατοικούμενο από τα Πρωτομινωικά χρόνια (μέσα 3ης χιλιετίας π.Χ. περ.) Σμάρι, σημαντικότερη ανασκαμμένη θέση είναι η Ακρόπολη του λόφου του Προφήτη Ηλία. Τα αρχιτεκτονικά λείψανα, που έχουν βρεθεί παραπέμπουν σε συνεχή χρήση του χώρου από τη Μεσομινωική μέχρι και την Ανατολίζουσα εποχή (1800 - 630 π.Χ.). Στην κορυφή του λόφου, σε έξαρμα διαστάσεων 30 x 40 μ. (Τρουλλί) και εντός ισχυρού περιβόλου έχουν ανασκαφεί τρία παράλληλα επιμήκη οικοδομήματα, ιερός οίκος της Αθηνάς Εργάνης, αύλειοι χώροι και βοηθητικά κτίσματα, όλα χρονολογούμενα στη Γεωμετρική/Ανατολίζουσα εποχή (800-630 π.Χ. περ.). Γύρω από τα κτίρια της κορυφής του Τρουλλίου είχε αναπτυχθεί οικισμός εντός δευτέρου περιβόλου με δίπυλο. Από τον οικισμό αυτό έχουν ανασκαφεί λίγα μεγαρόσχημα κτίρια, με ίχνη καταστροφής από πυρκαγιά γύρω στο 1000 π.Χ., αποθήκες, εργαστήρια και ένα κτίσμα με ταφική πυρά ΥΜ ΙΙΙΓ περιόδου (1200-1100 π.Χ. περίπου). Στην ευρύτερη περιοχή του Σμαρίου έχουν ανασκαφεί δέκα εγκαταστάσεις χρονολογούμενες από τα μινωικά έως και τα ρωμαϊκά χρόνια με αξιολογότερες και επισκέψιμες το θολωτό τάφο στο λόφο Λειβαδίτσα και μια ρωμαϊκή αγροικία στην είσοδο του χωριού.

Ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου στο Σμάρι
Ο μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός του Αγίου Γεωργίου βρίσκεται λίγο έξω από το Σμάρι, μέσα στον ομώνυμο κάμπο ανάμεσα σε αμπελώνες. Αποτελεί την αρχαιότερη εκκλησία του οικισμού και χρονολογείται, βάση κτητορικής επιγραφής στο βόρειο τοίχο του Ιερού, το 1320-1321. Η σημερινή εξωτερική του όψη οφείλεται σε ένα σύνολο νεότερων επεμβάσεων που αλλοίωσαν την αρχική του μορφή, ενώ εσωτερικά, το μεγαλύτερο μέρος του πλούσιου εικονογραφικού του διάκοσμου, καλύφθηκε με επιχρίσματα.

Οι τοιχογραφίες στο ανατολικό τμήμα του ναού, από το χέρι δύο ζωγράφων, είναι οι μόνες σωζόμενες. Σύμφωνα λοιπόν με το καθιερωμένο εικονογραφικό πρόγραμμα, η Πλατυτέρα καταλαμβάνει το τεταρτοσφαίριο της αψίδας του Ιερού, ενώ το Ιερό Μανδύλιον καθώς και τμήματα του Ευαγγελισμού διακρίνονται στο μέτωπο του τόξου. Οι εικόνες αυτές αντανακλούν τα παλαιολόγια πρότυπα και αποδίδονται σε ικανό ζωγράφο, πράγμα που δεν ισχύει για εκείνον που φιλοτέχνησε το εσωράχιο του τόξου, με τις προτομές Αγίων σε μετάλλια.