Ανεβάστε φωτογραφίες από
Άγιος Νικόλαος και μοιραστείτε τις μαζί μας!
Νομός: Λασιθίου
Διεύθυνση:
Τηλέφωνο:
Άγιος Νικόλαος
Μέρη κοντινά με Άγιος Νικόλαος
Το Πάρκο βρίσκεται στο Ανατολικό τμήμα της Κρήτης. Περιλαμβάνει την ευρύτερη περιοχή της Σητείας και ολόκληρες τις περιοχές της Ίτανου και της Λεύκης, καθώς και όλες τις παράκτιες περιοχές από Βορρά προς Νότο. Εντός του Πάρκου υπάρχουν, μεταξύ άλλων, οι γνωστές περιοχές Ζάκρου, Παλαίκαστρου, Ζήρου, Ξερόκαμπου, Σίτανου και Καρυδίου.
Τα όρια του Πάρκου έχουν χαραχθεί με σαφήνεια και αγκαλιάζουν μία μεγάλη έκταση συνολικού εμβαδού 361,4 106 τ.μ. (ή 361,4 εκτάρια).
Το Πάρκο χαρακτηρίζεται από μία ευρεία ποικιλία στοιχείων του αβιοτικού και βιοτικού περιβάλλοντος και αποτελεί έναν μοναδικό γεωτουριστικό προορισμό.
Το Φυσικό Πάρκο Σητείας χαρακτηρίζεται από πολύ πλούσια γεωκληρονομιά η οποία περιλαμβάνει εντυπωσιακά πετρώματα από τις βασικότερες αλπικές τεκτονικές ενότητες, ιδιαίτερους σχηματισμούς και γεωμορφές στις μεταλπικές ενότητες, χαρακτηριστικές τεκτονικές και μικροτεκτονικές δομές, καθώς και πλούτο απολιθωμάτων.
Το Φυσικό Πάρκο Σητείας προσφέρεται για πολυάριθμες δραστηριότητες που καλύπτουν ένα ευρύτατο φάσμα προτιμήσεων, από εκείνους που απλώς επιθυμούν να ξεκουραστούν σε ένα παραδοσιακό και μοναδικό μέρος της Κρήτης μέχρι και τους πιο απαιτητικούς που αποζητούν την περιπέτεια.
Η πηγή της Επάνω Ζάκρου δημιουργείται στην επαφή μεταξύ των υδροπερατών ασβεστολίθων της Τρίπολης που είναι επωθημένοι πάνω στα αδιαπέρατα μεταμορφωμένα πετρώματα της ενότητας Φυλλιτών – Χαλαζιτών. Το νερό κινείται μέσα στα σπήλαια των βουνών της Ζάκρου μέχρι να καταλήξει στην έξοδό του στην πηγή. Τα νερά της πηγής τροφοδοτούν με νερό ύδρευσής όλη τη γύρω περιοχή, ενώ συντηρούν και σημαντικά οικοσυστήματα μέχρι και την Κάτω Ζάκρο. Στο παρελθόν υποστήριζαν και αρκετούς υδρόμυλους, μερικοί από τους οποίους διατηρούνται και σήμερα.
Ζάκρος, ένα από τα μεγαλύτερα χωριά της ανατολικής Κρήτης γνωστή για το Μινωικό ανάκτορο στην Κάτω Ζάκρο αλλά και για τα πολλά νερά της, τις πηγές και τις ρεματιές με τα πλατάνια τους. Η ύπαρξη του νερoύ έπαιξε και εξακολουθεί να παίζει τον βασικότερο ρόλο στην οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα των κατοίκων της Ζάκρου. Η οικοδομική δομή, οι γειτονιές, οι δραστηριότητες των κατοίκων έχουν μια παράλληλη πορεία με τον "δρόμο του νερού" . Ένα δρόμο που τον έχει χαράξει η δύναμη της κίνησης του νερού εδώ και χιλιάδες χρόνια, ξεκινώντας από την μεγαλύτερη πηγή της Ζάκρου τον "Μέσα Μύλο", μέχρι να συναντήσει το φαράγγι και να συνεχίσει την πορεία του προς την θάλασσα. Παράλληλα με τη διαδρομή του νερού χτίστηκε και ο οικισμός δίδοντας του αυτό το μακρόστενο σχήμα που εξακολουθεί να έχει μέχρι σήμερα. Καλλιεργήθηκαν αρχικά μικροί λαχανόκηποι για τις καθημερινές ανάγκες των κατοίκων και αργότερα μεγάλες εκτάσεις με ελαιόδενδρα που σήμερα στο σύνολο τους είναι αρδεύσιμες, παράγοντας το εξαιρετικό ελαιόλαδο της Ζάκρου. Ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε να αφήσει ανεκμετάλλευτη τη δυνατότητα που του δίνει το νερό να κινεί τις μηχανές που έχει επινοήσει για να παράγει αγαθά και να βελτιώνει το βιοτικό του επίπεδο. Έτσι εκμεταλλευόμενος τη δυναμική του νερού και το ανάγλυφο της περιοχής έχτισε κατά μήκος αυτού του υδάτινου δρόμου τους νερόμυλους για το άλεσμα των σιτηρών, την φάμπρικα για την παραγωγή του ελαιόλαδου και το ρασοτριβείο για την επεξεργασία των μάλλινων υφαντών. Η Ζάκρος στις αρχές του 1900 αποτελούσε το κέντρο μιας ιδιότυπης "βιομηχανικής περιοχής", αφού λειτουργούσαν συνολικά έντεκα νερόμυλοι. Ο νερόμυλος θεωρείται ως το "εργοστάσιο" της προβιομηχανικής περιόδου. Μια έξυπνη και απλή σε λειτουργία κατασκευή αξιοποιεί την δύναμη του νερού για να κινεί τις μυλόπετρες ενώ η όλη εργασία και ο έλεγχος γινόταν από ένα μόνο άνθρωπο , τον μυλωνά. Ο καρπός που πήγαινε προς άλεση ήταν κυρίως κριθάρι, λιγότερο σιτάρι και κεθρί, που καλλιεργούνταν στην περιοχή της Ζάκρου και των κοντινότερων περιοχών. Πολλοί ήταν αυτοί που ερχόντουσαν από μακριά για να αλέσουν τα σιτηρά τους στους νερόμύλους της Ζάκρου. Η κατασκευή του νερόμυλου είναι κατά κανόνα απλής ορθογωνικής μορφής που περιελάμβανε το εργαστήριο και σε μεγαλύτερους νερόμυλους χώρο υποδοχής των πελατών αλλά και χώρο διαμονής του μυλωνά με τζάκι για μαγείρεμα και θέρμανση .Δίπλα υπήρχε στάβλος για τα ζώα και σε μερικούς φούρνος.
Το πηγάδι είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό κατασκευαστικό στοιχείο, επιβλητική κατασκευή πάνω από τους νερόμυλους, με ύψος 6-8 μέτρα , μεταφέρει το νερό με δύναμη στη φτερωτή και αυτή με τη σειρά της, δίνει κίνηση στις μυλόπετρες για να αλέσει τον καρπό που πέφτει από την κοφινίδα αργά και σταθερά, με την επίβλεψη πάντα του μυλωνά.
Το Μουσείο Νερού της Ζάκρου στεγάζεται στους αναστηλωμένους νερόμυλους που παραχώρησαν οι οικογένειες που τους κατείχαν το 1997. Είναι ένα θεματικό μουσείο που στόχο έχει να συγκεντρώσει ότι αντικείμενο ή άλλο υλικό είναι σχετικό με τη χρήση του νερού από περασμένες εποχές αλλά και να αναδείξει τη σπουδαιότητα του νερού και στις μέρες μας, αξιοποιώντας το σωστά με ορθολογική χρήση και σεβασμό. Οι μύλοι που έχουν αναστηλωθεί και έχουν διαμορφωθεί σε εκθεσιακούς χώρους είναι :
- Ο μύλος της Μπριλάκαινας Ήταν ιδιοκτησία των Μπιλάκηδων και του Ν. Ροδανάκη χτισμένος πριν το 1900. Δίπλα υπάρχει το ρασοτριβείο ιδιοκτησίας Ν.Ροδανάκη
- Ο μύλος του Ροδονοβαγγελή, χτισμένος πριν το 1900 από τον πατέρα του Βαγγέλη Ροδανάκη. Στον ίδιο χώρο λειτουργούσε μέχρι το1955 ελαιοτριβείο (Φάμπρικα) που δούλευε με τη δύναμη του νερού.
-Ο μύλος του Ξώπαπα, από τους παλαιότερος νερόμυλους. Εξωτερικά υπάρχει φούρνος.
Το Καρύδι βρίσκεται 24 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Σητείας, σε ένα υψίπεδο 600 μέτρων. Η ευρύτερη περιοχή χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη πολλών σπηλαίων. Χαρακτηριστικό της γεωγραφίας του οικιστικού συνόλου αποτελεί η χωροθέτησή του στο σημείο συνάντησης δύο γειτονικών οριζόντιων επιπέδων που τέμνονται από μία χαράδρα, οριοθετώντας τους δύο πόλους ανάπτυξής του. Τέλος, ιδιαίτερο σημείο αναφοράς αποτελεί η οπτική και χωρική του γειτνίαση με αιολικά και φωτοβολταϊκά πάρκα. Παραδοσιακά, οι κάτοικοι ασχολούνται με την αμπελουργία, την καλλιέργεια πρώιμων κηπευτικών και τη σαγματοποιία.
Η ονομασία του οφείλεται σε πλάκα με ανάγλυφη παράσταση κλαδιού καρυδιάς με καρπούς, η οποία βρέθηκε στη θέση Κουτσουνάρα. Το χωριό δεν αναφέρεται στην απογραφή του «Καστροφύλακα» το 1583, ωστόσο σημειώνεται σε γεωγραφικούς χάρτες της ίδιας εποχής, καθώς επίσης και σε συμβολαιογραφικές πράξεις. Αναφέρεται στις απογραφές του 1671, 1832 και 1881, όπου ο πληθυσμός είναι χριστιανικός, με εξαίρεση ελάχιστες μουσουλμανικές οικογένειες. Τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας αποτελούσε έδρα του ομώνυμου δήμου με 14 χωριά στην περιοχή του. Ο συνολικός πληθυσμός ανερχόταν σε 1.831 κατοίκους. Στις αρχές του 20ού αιώνα ο πληθυσμός φτάνει στο ζενίθ (620 κάτοικοι), ακολουθώντας φθίνουσα πορεία. Σήμερα ανέρχεται στα 30 άτομα.
Πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά
Το Καρύδι παρουσιάζει ένα ενδιαφέρον σύνολο από μικρές μονόχωρες ιδιοκτησίες σε πυκνή δόμηση και αποτελεί έναν πολεοδομικό ιστό αναλλοίωτο κατά τους τελευταίους αιώνες. Οι δρόμοι ακολουθούν τις καμπύλες του εδάφους, έχοντας πλάτος 0,80-2,50μ. και τα κτίσματα ελίσσονται κατά μήκος αυτών. Οι κάθετοι στις καμπύλες δρόμοι έχουν μεγάλες κλίσεις και διαμορφώνονται με σκαλοπάτια που ακολουθούν το βήμα των ζώων. Είναι λιθόστρωτοι, με κλίση προς το εσωτερικό για την απορροή των υδάτων. Το σχήμα του οικισμού ακολουθεί το φυσικό ανάγλυφο του εδάφους και είναι κυκλικό με κέντρο την πλατεία με την εκκλησία, το καφενείο και τα εμπορικά καταστήματα (σαγματοποιείο, ραφείο, μπακάλικο). Τα αναπτύγματα των δρόμων διαμορφώνονται από 3-4 κατοικίες σε σειρά και σε διαφορετικά υψόμετρα, με την πλειονότητα των κτισμάτων να αναπτύσσεται σε ένα επίπεδο. Τα διώροφα κτήρια είναι ελάχιστα.
Υπάρχουν στοιχεία που φανερώνουν πως ο αρχικός πυρήνας είχε φρουριακή οργάνωση. Τα στοιχεία αυτά είναι κατ’ αρχήν ο πυκνός ιστός του οικισμού και η επικοινωνία των σπιτιών μεταξύ τους, όπως αναφέρεται από τους κατοίκους. Σε σπίτια της εξωτερικής πλευράς του οικισμού, σώζονται ακόμα τμήματα τειχών με «σκαρπωτή» μορφή. Χαρακτηριστικό τέτοιο στοιχείο είναι η ενίσχυση της κάτω γωνίας των κτηρίων, με διαπλάτυνση της βάσης και διαμόρφωση των πλευρών με μια λοξή (σκαρπωτή) λιθοδομή από λαξευτή πέτρα. Είναι η καντονάδα, στοιχείο που συνεχίζει να υπάρχει στη λαϊκή αρχιτεκτονική της Κρήτης μέχρι τις αρχές του αιώνα μας. Η χρησιμοποίηση της καντονάδας γίνεται για λόγους μορφολογικούς, για καλύτερη θεμελίωση και εξασφάλιση μεγαλύτερης αντισεισμικότητας στο κτίριο.
Μπορούμε να πούμε ότι η τυπολογία των σπιτιών ορίζει το «κρητικό λαϊκό αγροτικό σπίτι», πλατυμέτωπο ή στενομέτωπο μονόσπιτο. Είναι κατά κανόνα λιτό, με απλή κυβική μορφή και με ελάχιστα ανοίγματα. Μία παραλλαγή του απλού μονόσπιτου περιλαμβάνει ένα στεγασμένο «οξωστάρι» που συνήθως περιλαμβάνει και το φούρνο. Το οξωστάρι αυτό στεγάζεται, όπως και το σπίτι, με δώμα που στηρίζεται σε ξύλινους στύλους. Στις αυλές ορισμένων κτισμάτων συναντάμε πατητήρια.
Επιπρόσθετα, η λαϊκή αρχιτεκτονική χρησιμοποιεί απλουστευμένα βασικά βενετσιάνικα χαρακτηριστικά, όπως η τοξωτή διαμόρφωση της εισόδου, η διαμόρφωση των θυρωμάτων και των παραθύρων με παραστάδες και τοξωτό ή ευθύγραμμο ανώφλι. Τα κλειδιά των τόξων τονίζονται με απλή προεξοχή του κεντρικού αψιδόλιθου ή με γλυπτό φυτικό διάκοσμο. Ο τονισμός του κεντρικού θυρώματος, της πορτέλλας, έχει διατηρηθεί στη λαϊκή αρχιτεκτονική με γλυπτό διάκοσμο και με επιγραφές. Τα ανοίγματα είναι ελάχιστα, με την αναλογία της φωτιστικής επιφάνειας προς την επιφάνεια της κάτοψης να ανέρχεται στο 4%.
Οι διαστάσεις των κατοικιών προκύπτουν από τις κατασκευαστικές δυνατότητες των υλικών και τον διαθέσιμο χώρο για το κτίσιμο του σπιτιού. Έτσι στον στενομέτωπο τύπο, το πλάτος δεν ξεπερνά τα 3,50 μ. και το μήκος βρίσκεται σε αναλογία 1:2 ή 1:3. Οι επιφάνειες των σπιτιών κυμαίνονται από 25 έως 35 τ.μ.
Τα υλικά κατασκευής είναι η πέτρα, το ξύλο και το χώμα. Η κατασκευή των σπιτιών γίνεται με αργολιθοδομή πάχους 0,50-0,70 μ. Στις λιθοδομές χρησιμοποιείται ακανόνιστος ή ορθογωνισμένος πωρόλιθος και ισχυρό κονίαμα. Χαρακτηριστικό στοιχείο είναι η χρήση σφηνών από μικρές πέτρες. Οι λιθοδομές καλύπτονται με επιχρίσματα, ξεχωρίζουν μόνο τα πέτρινα πλαίσια των ανοιγμάτων. Οι λαξευτές τοιχοποιίες είναι σπανιότερες και τις συναντάμε κυρίως στις γωνίες των κτιρίων, στους λαμπάδες των ανοιγμάτων και στα στηθαία των κλιμακοστασίων. Αλλά το πιο χαρακτηριστικό απ’ όλα τα στοιχεία του σπιτιού και ενδιαφέρον στην κατασκευή είναι το δώμα. Η απορροή του νερού γινόταν όπως και σήμερα με πέτρινες σκαλιστές μουτσουνάρες και αναγλυφάδες. Οι περιηγητές όλων των εποχών σημειώνουν με ιδιαίτερη προσοχή και έκπληξη την ύπαρξη επίπεδων ταρατσών επάνω στις οποίες μπορούσε κανείς να περπατά όπως στο δρόμο. Χαρακτηριστικό τους είναι η τρύπα της καπνοδόχου, η οποία σκεπάζεται με μισό, σπασμένο πιθάρι (σπασοπίθαρο) που χτίζεται μέσα στο υπερυψωμένο σε εκείνο το σημείο τμήμα του δώματος.
Περιλαμβάνει φυσικά γλυπτά σμιλευμένα από τους παράγοντες της αποσάθρωσης και της διάβρωσης στα ασβεστολιθικά πετρώματα της ενότητας Τρίπολης και τα οποία συναντώνται στο μονοπάτι από Επάνω Ζάκρο προς Σκαλιά. Οι διεργασίες αυτές δημιουργούν περίεργες βραχομορφές που μοιάζουν με αγάλματα και κάποιος με λίγη φαντασία μπορεί να διακρίνει γνώριμες φιγούρες από το ζωικό βασίλειο!
http://www.sitia-geopark.gr/
Το δεύτερο φαράγγι της Επάνω Ζάκρου αναπτύσσεται βόρεια του πρώτου και αποτελεί επίσης έναν εντυπωσιακό γεώτοπο. Το φαράγγι φαίνεται και από τον επαρχιακό δρόμο από Καρύδι προς Αδραβάστους.
Το πρώτο φαράγγι της Επάνω Ζάκρου ξεκινάει από τον χωματόδρομο ακριβώς πάνω από την πηγή της Επάνω Ζάκρου. Το φαράγγι είναι πολύ εντυπωσιακό και ιδιαίτερα μετά τον χωματόδρομο όπου αναπτύσσονται ξεχωριστές γεωμορφές στις κλιτείς του.
Η ετυμολογία του ονόματός του δεν μας είναι γνωστή, αλλά σύμφωνα με τοπικές μαρτυρίες και παραδόσεις έχει προκύψει είτε από κάποιο οικογενειακό όνομα της περιοχής, είτε από το Βυζαντινό επώνυμο «Αρδάβαστος» ή «Αρτάβασδος» των στρατιωτών του Νικηφόρου Φωκά είτε τέλος, από τις λέξεις «αδρά» και «βαστώ» που μεταφράζεται ως «γερά βαστώ». Ο οικισμός δεν αναφέρεται στις απογραφές του 1583 και 1671, γεγονός που οφείλεται στη καταστροφή του από τις επιδρομές των Τούρκων πειρατών το 1471, οπότε και ερημώθηκε. Επανακατοικήθηκε το 16ο αι. μ.Χ. Αναφέρεται στις απογραφές του 1832-33 και 1881, με τον πληθυσμό να ανέρχεται σε 75 χριστιανούς κατοίκους, καθώς οι Οθωμανοί αποφεύγουν την περιοχή. Στην απογραφή του 1928 ο πληθυσμός έχει αυξηθεί, ενώ σήμερα έχουν απομείνει 32 μόνιμοι κάτοικοι.
Οι Αδραβάστοι είναι ένας μικρός οικισμός του Νομού Λασιθίου στην Κρήτη (εικ. 1). Βρίσκεται σε γειτνίαση με τη Ζάκρο, η οποία αποτελεί τον βασικό πόλο έλξης για όλους τους περιφερειακούς οικισμούς της περιοχής. Συγκεκριμένα, έως το 1990 ανήκε στο ομώνυμο κοινοτικό διαμέρισμα και αναφερόταν ως ένα από τα Μετόχια της, τους συνοικισμούς δηλαδή που αποτελούσαν ενιαία κοινότητα-ενορία και είχαν κοινή ιστορική και οικονομικοπολιτική πορεία. Βρίσκεται στους ανατολικούς πρόποδες του βορινού τμήματος του υψιπέδου Χάνδρα-Mόδι, χαρακτηρίζεται ημιορεινός και αναπτύσσεται γραμμικά ακολουθώντας τις υψομετρικές καμπύλες του εδάφους. Η ευρύτερη περιοχή έχει ενταχθεί σε ζώνες προστασίας τοπίου.
Η οικονομία του τόπου βασίστηκε ανέκαθεν στην αγροτική και κτηνοτροφική παραγωγή, ενώ οποιαδήποτε μορφή μεταποίησης ένδυσης και διατροφής στηρίχθηκε στην οικοτεχνία, που λάμβανε χώρα σε δημόσιους κοινόχρηστους χώρους όπως η φάμπρικα και ο φούρνος. Αντίθετα, ο τριτογενής τομέας αποτελεί terra incognita, με εξαίρεση μία τουριστική επιχείρηση μικρής κλίμακας που οργανώθηκε το 2008, αλλοιώνοντας τη δομή του πολεοδομικού ιστού και την εικόνα του αρχιτεκτονικού συνόλου.
Πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά
Η επιλογή της θέσης, του προσανατολισμού, της δομής και της μορφολογίας του αρχικού πυρήνα του οικισμού είναι απόρροια καθοριστικών παραγόντων για την επιβίωση των ανθρώπων στις συγκεκριμένες συνθήκες της εποχής δημιουργίας τους. Συγκεκριμένα, το βραχώδες, υπερυψωμένο τοπίο επιτρέπει την εποπτεία, οχύρωση και προστασία από εισβολείς, η ύπαρξη νερού αποτελεί βασική παράμετρο επιβίωσης και η ύπαρξη καλλιεργούμενων εκτάσεων εκατέρωθεν συνθέτει το τελευταίο βασικό στοιχείο επιλογής του τόπου για την αρχική επιβίωση και μετέπειτα ανάπτυξη των κατοίκων. Η οργανική ανάπτυξη του οικισμού αποτελεί συνδυασμό των προαναφερόμενων παραμέτρων και επιπρόσθετα της ανάγκης για οικονομία χώρου και υλικών. Η προσαρμογή των κτηρίων στο γεωανάγλυφο είναι ικανοποιητική, καθώς τα περισσότερα κτίσματα είναι ισόγεια με κάλυψη 100%. Υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις με διώροφα κτίσματα, τα οποία, λόγω της οχυρωματικής τους φύσης, μπορούμε να πούμε ότι εντάσσονται και αυτά στο άμεσο περιβάλλον τους.
Η πρόσβαση στο χωριό πραγματοποιείται μέσω ενός ασφαλτοστρωμένου δρόμου που τέμνει το χωριό, απομονώνοντας το οικιστικό τμήμα από τις νότιες αγροτικές εκτάσεις. Το εσωτερικό οδικό δίκτυο του παλιού τμήματος του οικισμού διαμορφώνεται με κλιμακωτούς ή επίπεδους πεζοδρόμους κυμαινόμενου πλάτους, λόγω της ιδιομορφίας του εδάφους. Τα αρχικά οδοστρώματα παραμένουν υποθετικά, διότι όλα τσιμεντοστρώθηκαν από τη δεκαετία του ’60 και έπειτα, εκτός ελάχιστων σημείων σε εγκαταλελειμμένες περιοχές του οικισμού, όπου βράχος και χώμα συνθέτουν το βασικό υλικό των χαράξεων. Αυτές οι τσιμεντοστρώσεις χρονολογούνται παράλληλα με την κατασκευή του υδραγωγείου (1968) στη θέση της παλιάς κρήνης και πηγής. Σοβαρότερη επέμβαση στο οδικό δίκτυο θεωρείται η εξομάλυνση των αναβαθμίδων και η κατασκευή γέφυρας στον βασικό δρόμο εισόδου από την επαρχιακή οδό στο χωριό έως το πλάτωμα πάνω από το υδραγωγείο με στόχο την εξασφάλιση πρόσβασης μικρού τροχοφόρου (εικ. 2). Τότε κατασκευάστηκε και η διαμόρφωση της άνω πλατείας που συνδέθηκε με το υδραγωγείο μέσω τσιμεντένιας απότομης κλίμακας. Ο βόρειος και νότιος αμαξωτός δρόμος που οδηγεί στα αντίστοιχα νεότερα τμήματα του οικισμού, παρουσιάζει εικόνες τσιμεντόστρωσης και χώματος.
Η οργάνωση και εικόνα των Αδραβάστων συνθέτουν χαρακτηριστικό παράδειγμα ημιορεινού κρητικού χωριού. Ο πυρήνας του οικισμού βρίσκεται στη θέση της παλιάς πηγής, γύρω από την οποία αναπτύσσεται ημικυκλικά προς τα πάνω, διαδοχικά στα επίπεδα του βράχου και εκατέρωθεν σε γραμμικούς βραχίονες που ακολουθούν τις υψομετρικές καμπύλες. Είναι άρρηκτα δεμένος με το βραχώδες περιβάλλον και η πλειονότητα των κατοικιών είναι προσανατολισμένη προς την κοιλάδα και τις γαίες των κατοίκων. Η ένδεια και μετανάστευση των κατοίκων την τελευταία πεντηκονταετία οδήγησε στην ερήμωσή του, με αποτέλεσμα το οικιστικό σύνολο να διατηρείται σχεδόν αναλλοίωτο, γεγονός που επιτρέπει στους μελετητές να παρακολουθήσουν τη χαρακτηριστική εικόνα της κατοικίας των αρχών του 20ού αιώνα (σημ. 3). Εξαιρέσεις αποτελούν κάποιες ιδιωτικές πρωτοβουλίες επιδιορθώσεων και νέων επεμβάσεων με σκυρόδεμα, οι οποίες έχουν αλλοιώσει το χαρακτήρα του, κυρίως στο μέτωπο της επαρχιακής οδού.
Βασικό χαρακτηριστικό αποτελεί η απουσία δημόσιων χώρων συνάθροισης κοινού, καθώς και δημόσιων κτηρίων εκπαίδευσης και περίθαλψης. Αντίθετα, εντύπωση προκαλούν τα δύο κοινόχρηστα οικήματα, η Φάμπρικα-Ελαιοτριβείο και ο Φούρνος, τα οποία δημιουργήθηκαν από συλλογική προσπάθεια των κατοίκων. Το πρώτο βρίσκεται σε κατάσταση ερειπιώνα, ενώ το δεύτερο, αν και λειτουργεί έως τις μέρες μας, χρήζει συντήρησης. Στο ανώτερο σημείο του χωριού βρίσκεται η δίκλιτη εκκλησία ‒ το ένα κλίτος είναι αφιερωμένο στον Άγιο Δημήτριο και το άλλο στην Παναγιά Ζωοδόχο Πηγή.
Τέλος, τα σχήματα, η πληρότητα και η ογκομετρία των οικοδομικών τετραγώνων προέκυψαν από τη δυνατότητα δόμησης και τη δυνατότητα πρόσβασης στον ελάχιστο χώρο πάνω στο βραχώδες του εδάφους. Είναι ασύμμετρα και ακανόνιστα, ακολουθώντας τη λογική των φυσικών σχηματισμών. Οι όγκοι προσαρτώνται τέλεια στις φυσικές ανωμαλίες. Τα κυρίως ισόγεια κτίσματα πολλές φορές προβάλλουν σαν διώροφα, χωρίς να είναι πάντοτε. Διώροφα κτίσματα υπάρχουν ελάχιστα και η εκμετάλλευση του ισογείου δεν είναι πλήρης σε αυτές τις περιπτώσεις. Στις εκατέρωθεν επεκτάσεις του αρχικού πυρήνα, τα οικοδομικά τετράγωνα παίρνουν γραμμική μορφή εκατέρωθεν δρόμων που ακολουθούν τις υψομετρικές καμπύλες. Η απότομη κλίση δημιουργεί κλιμακωτά μέτωπα με ισόγεια κτίσματα πλήρως ενταγμένα στο έδαφος, εκτός των οικοδομικών επεμβάσεων της τελευταίας 15ετίας στη βορινή επέκταση του οικισμού. Τέλος, τα δίκτυα υποδομών είναι απαρχαιωμένα και εμφανή. Ο δημόσιος και ιδιωτικός χώρος συγχέονται, καθώς ο ιδιωτικός χώρος-κατοικία περιορίζεται στο εσωτερικό κτήριο που βρίσκεται σε άμεση σχέση με τον δημόσιο χώρο-δρόμο. Ελάχιστα κτήρια διαθέτουν ιδιωτική αυλή στην είσοδό τους, η οποία οριοθετείται από πέτρινο τοίχο διαμόρφωσης εδάφους. Υψομετρικές διαφορές εισόδων και δρόμων επιλύονται με σκαλοπάτια παράλληλα στην πορεία του δρόμου που οδηγούν σε πλατύσκαλα και σπανιότερα σε κοινόχρηστο δώμα που παρέχει πρόσβαση στον υπερκείμενο ιδιοκτήτη.
Η κυριαρχούσα τυπολογία κτηριακής μονάδας περιλαμβάνει ισόγειους κυβόσχημους όγκους (μονάδες κατοικίας), οι οποίοι συνθέτουν γραμμικά ή ακανόνιστα οικοδομικά τετράγωνα. Δεύτερη τυπολογική μονάδα είναι οι διώροφοι όγκοι που συνδυάζονται με ισόγειες κατασκευές, δημιουργώντας επίπεδα κατακόρυφης κίνησης και στάσεων (δώματα ισογείου) (εικ. 3).
Τα υλικά είναι παραδοσιακά και τοπικά, με την ακανόνιστη πέτρα –λαξευμένη μόνο στα ανοίγματα– να κυριαρχεί στη δόμηση, συμπληρωμένη από ξύλο, καλάμια και χώμα. Σοβάς υπάρχει παντού με κοκκινωπό, αργιλικής σύστασης χώμα, άμμο και ασβέστη, ώστε να προστατεύεται η λιθοδομή. Τα δώματα είναι κλασικά χωμάτινα, εκτός των επισκευασμένων που έχουν αντικατασταθεί από σκυρόδεμα ή μεταλλική λαμαρίνα. Τα διακοσμητικά στοιχεία εκλείπουν παντελώς, πέραν των κλασικών προτύπων διαμόρφωσης των ανοιγμάτων, τοξοτών ή ορθογωνίων.
Τα Σκαλιά είναι ένας εγκαταλελειμμένος πλέον οικισμός στην περιοχή της Ζήρου που καταστράφηκε την περίοδο της Τουρκοκρατίας εξαιτίας της ισχυρής επαναστατικής του δραστηριότητας.
ΚΑΣΤΡΟ ΣΤΑ ΣΚΑΛΙΑ ΣΗΤΕΙΑΣ
Το οροπέδιο του Μαύρου Κάμπου βρίσκεται μεταξύ της Επάνω Ζάκρου και της περιοχής Σκαλιά και διασχίζεται από το μονοπάτι Ε4. Πρόκειται για ένα πανέμορφο οροπέδιο το οποίο φιλοξενεί και πολυάριθμους μικρούς υγροτόπους.
Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Ζάκρου
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Ζάκρου βρίσκεται πάνω στον κεντρικό οδικό άξονα που διασχίζει την Επάνω Ζάκρο, στον ισόγειο χώρο του Πολύκεντρου.
Το Μουσείο είναι αφιερωμένο στα χαρακτηριστικά του Φυσικού Περιβάλλοντος του Πάρκου. Μέσα από μικρές αναπαραστάσεις οικοτόπων (διοράματα), προθήκες, ταριχευμένα ζώα, πετρώματα, απολιθώματα και πόστερς, παρουσιάζονται τα ιδιαίτερα στοιχεία της χλωρίδας, πανίδας και γεωλογίας της περιοχής. Ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να προμηθευτεί όλο το έντυπο υλικό του Φυσικού Πάρκου, να παρακολουθήσει το Βίντεο για το Φυσικό Πάρκο της Σητείας και να περιηγηθεί μέσα από το διαδίκτυο στην ιστοσελίδα του Πάρκου και στα Ευρωπαϊκά και Παγκόσμια Γεωπάρκα της UNESCO.
Το Μουσείο διαθέτει χώρους στάθμευσης και υγιεινής και είναι ανοικτό κατά τους θερινούς μήνες, ενώ κατά τους χειμερινούς κατόπιν συνεννόησης με τις αρχές του Πάρκου ή το Δήμο Σητείας.
Η μινωική έπαυλη της Επάνω Ζάκρου ερευνήθηκε από τον Ν. Πλάτωνα, με τη βοήθεια των τότε συνεργατών του Γιάννη και Έφη Σακελλαράκη, κατά τα έτη 1965 και 1966. Τα διαμερίσματα του ισογείου του κτηρίου περιελάμβαναν, κυρίως, χώρους παραγωγής και αποθήκευσης αγροτικών προϊόντων. Ένα από τα δωμάτια του κατώτερου στέγασε μια από τις πληρέστερες εγκαταστάσεις μινωικού σταφυλοπιεστηρίου, με δύο κάδους σύνθλιψης, μεγάλο βυθισμένο στο έδαφος συλλεκτήρα και βοηθητικά αγγεία περισυλλογής. Δίπλα, ήρθε στο φως ευρύχωρη αποθήκη με κεντρικό πεσσό, μέσα στην οποία βρέθηκαν, στη θέση τους, έξι μεγάλα πιθάρια. Το ένα από αυτά έφερε στον ώμο δίστιχη επιγραφή στη Γραμμική Α γραφή, που ξεκινούσε με το ιδεόγραμμα του κρασιού.
Καρύδι: Κέντρο Ενημέρωσης
Στο παλιό δημοτικό σχολείο του χωριού φιλοξενείται το Κέντρο Ενημέρωσης που είναι αφιερωμένο στην Σπηλαιολογική έρευνα. Το κέντρο πέρα από την πληροφόρηση για το Φυσικό πάρκο, τις παρακείμενες γεω-διαδρομές και τις δραστηριότητες που απευθύνονται στον επισκέπτη, προσφέρει και υποδομές φιλοξενίας ειδικών ομάδων-ερευνητών.
Το κέντρο προσφέρει τον απαραίτητο εξοπλισμό διανυκτέρευσης και διαμονής για ομάδες σπηλαιολόγων, βιολόγων, σχολείων κα., που ενδιαφέρονται να μελετήσουν και να παρατηρήσουν το περιβάλλον, τα σπήλαια και τα χαρακτηριστικά της ορεινής ζώνης. Διαθέτει επίσης εξοπλισμό ασφαλείας και προσανατολισμού για την περιήγηση στην ευρύτερη περιοχή και τα σπήλαια.
Για την χρήση των υποδομών ο επισκέπτης πρέπει να επικοινωνήσει με τις αρχές του Πάρκου ή το Δήμο Σητείας.
Τηλ. 2843341304
email. info@sitia-geopark.gr
Σύνδεση με
Facebook