Εκκλησία

Ναός Αγίου Γεωργίου Σφακιώτη στο Διαβαϊδέ
Λίγο έξω από το Διαβαϊδέ, 1,5χλμ. νοτιοανατολικά του Καστελλίου, στην πλαγιά ενός κατάφυτου λόφου, βρίσκεται ο μονόχωρο καμαροσκέπαστος ναός του Αγίου Γεωργίου Σφακιώτη. Η εκκλησία έχει οικοδομηθεί πάνω σε πηγάδι το στόμια του οποίου είναι έξω από το ιερό.

Στο εσωτερικό του, ο τοιχογραφικός του διάκοσμος χρονολογείται στα τέλη 13ου αρχές 14ου αιώνα, χαρακτηρίζεται από λαϊκότροπη τεχνοτροπία και αποδίδεται σε επαρχιώτη ζωγράφο. Το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού ακολουθεί σε γενικές γραμμές τους καθιερωμένους τύπους. Έτσι η Παναγία καταλαμβάνει το τεταρτοσφαίριο της αψίδας του ιερού, ενώ στην κόγχη του εικονίζονται οι συλλειτουργούντες ιεράρχες. Στα ανώτερα τμήματα της καμάρας, παριστάνονται σκηνές του Δωδεκαόρτου, ενώ σε χαμηλότερο επίπεδο δώδεκα σκηνές από το βίο του Αγίου Γεωργίου. Η ζώνη των Αγίων, αναπτύσσεται στους μακρείς τοίχους του ναού, όπου οι τελευταίοι παρατάσσονται ολόσωμοι και μετωπικοί. Ανάμεσά τους, στο νότιο τοίχο παρατηρείται μια σπάνια απεικόνιση των Αγίων Γεώργιου «Σφακιώτη» και Δημητρίου, έφιππων σε θαλάσσιο τοπίο και περιβαλλόμενων από πλάσματα της θάλασσας. Στην ίδια θέση στον απέναντι τοίχο διακρίνεται η σκηνή της Δέησης.

Ναός Αγίου Νικολάου στη Λύττο (Ξιδάς)
Ανάμεσα στη Λύττο και την Κασταμονίτσα, πάνω στο δρόμο που ενώνει τους δύο οικισμούς, βρίσκεται ο ναός του Αγίου Νικολάου. Πρόκειται για ένα μικρό μονόχωρο καμαροσκέπαστο ναό, το εσωτερικό του οποίου είναι κατάγραφο.

Ο τοιχογραφικός του διάκοσμος χρονολογείται το 14ο αιώνα και αποτελεί έργο λαϊκότροπου ζωγράφου. Οι μορφές των πολυπρόσωπων σκηνών, αποδίδονται με μεγάλα μάτια και χαρακτηρίζονται από έντονη εκφραστικότητα και ζωηρή κίνηση. Κάτι τέτοιο, μπορεί να παρατηρήσει κανείς στις σκηνές του Δωδεκαόρτου, που αναπτύσονται στην καμάρα, κάποιες από τις οποίες μάλιστα, ξεχωρίζουν για το ρεαλισμό τους, όπως η σκηνή της Βρεφοκτονίας πάνω από το νότιο τοίχο. Επίσης, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η παράσταση της φιλοξενίας του Αβραάμ που καταλαμβάνει το μέτωπο του ιερού, ενώ δυτικότερα ο Άγιος Ζωσιμάς απεικονίζεται μονήρης, κρατώντας το Άγιο Ποτήριο. Αξιοπρόσεκτα ακόμα είναι, τα σπάνια γραπτά οικόσημα του φεουδάρχη της περιοχής, που απαντούν, στο ανακουφιστικό τόξο της εισόδου, όπου διακρίνεται η κεφαλή του Αγίου Νικολάου, καθώς και στο νότιο τοίχο δίπλα στο Μιχαήλ Αρχάγγελο.