Άγιος Δημήτριος

Βρίσκεται στο βορειοδυτικό μέρος του Όρους Κέντρος μεταξύ των χωριών Σπηλίου, Κισσού και Γερακάρι, με καλές οδικές προσβάσεις και από τα τρία χωριά. Έχει υψόμετρο περίπου 750 μέτρα.

Θεωρείται παράδεισος για τους βοτανολόγους, το επισκέπτονται από πολλές χώρες για να μελετήσουν την πλούσια χλωρίδα του, και ιδιαίτερα τα πολλά είδη ορχιδέας που ευδοκιμούν. Επίσης, φύεται ένα από τα ελάχιστα είδη αυτοφυούς τουλίπας στην Κρήτη, και συγκεκριμένα η εντυπωσιακή κόκκινη τουλίπα Tulipa Doerfleri.Στης Γιους τον Κάμπο επίσης θα συναντήσετε μια σπάνια τουλίπα. Τ’όνομά της είναι Crocus oreocreticus και τα βιολετιά της άνθη θα σας χαρίσουν μοναδικό θέαμα και άρωμα.
Το οροπέδιο είναι ένα από τα πιο παραγωγικά μέρη του νησιού μας. Ακόμα και σήμερα καλλιεργούνται ποικίλα δημητριακά. Ξακουστό, όμως, είναι στην Κρήτη για την παραγωγή άνυδρων κηπευτικών όψιμης περιόδου. Στο οροπέδιο υπάρχει μία καταπληκτική τοποθεσία. Είναι η πηγή του Αγίου Ιωάννη με το κρυσταλλένιο νερό, τα τεράστια πλατάνια και το γραφικό εκκλησάκι. Η θέα προς το οροπέδιο είναι μοναδική.

Το Σπήλι είναι ένα γραφικό κεφαλοχώρι που βρίσκεται 30 χλμ νότια του Ρεθύμνου, στους πρόποδες μικρού βουνού, προέκταση του γνωστού βουνού Κέδρου. Το όνομα του χωριού μάλλον οφείλεται στη "σπηλαιώδη" θέα που βλέπει κανείς από εκεί. Αξίζει να περπατήσετε στα ανηφορικά καλντερίμια της πάνω γειτονιάς, εκεί που διατηρούνται και κατοικούνται ακόμα τα αρχοντικά πέτρινα σπίτια του χωριού. Σ' ένα απ' αυτά τα αρχοντικά γεννήθηκε ο Θανάσης Σκορδαλός, ένας από τους μεγαλύτερους λυράρηδες και δάσκαλος της κρητικής μουσικής. Ξαποστάστε για λίγο στη μικρή πλατεία του χωριού, με τις 17 μαρμάρινες κεφαλές λιονταριών, απ' όπου αναβλύζει πάντα δροσερό νερό.

Στο οροπέδιο υπάρχει μία καταπληκτική τοποθεσία. Είναι η πηγή του Αγίου Ιωάννη με το κρυσταλλένιο νερό, τα τεράστια πλατάνια και το γραφικό εκκλησάκι. Η θέα προς το οροπέδιο είναι μοναδική.

Βόρεια του χωριού ευρίσκεται το Σπήλαιο του Κραναίου Ερμού, μέσα στο Φαράγγι του Αγίου Αντωνίου. Το σπήλαιο αυτό ήταν ο τόπος λατρείας του Κραναίου Ερμή, όπως προκύπτει από την αναθηματική επιγραφή "Ερμή Κραναίω, Δώρος Στεφάνω ευχήν".
Οι πρώτες ανασκαφές στο Σπήλαιο έγιναν το 1885-6 από τον F. Halbherr, στο χώρο που βρίσκεται σήμερα το εκκλησάκι του Αγ. Αντωνίου. Τα ευρήματα (ανθρωπόμορφα και ζωόμορφα ειδώλια ευρίσκονται στο Μουσείο Ηρακλείου). Το 1894 βρέθηκαν και άλλα τα οποία πουλήθηκαν στον Evans και ευρίσκονται στο Μουσείο της Οξφόρδης. Οι πλέον πρόσφατες ανασκαφές έγιναν το 1989 από την ΚΕ΄Εφορία Κλασσικών Αρχαιοτήτων ( υπό την Αρχαιολόγο κ. Νινιού). Οι ανασκαφές έδειξαν ότι η μινωική λατρεία ετελείτο κυρίως στο χώρο της Βραχοσκεπής και βρέθηκαν οστά ζώων που είχαν τεθεί στην πυρά, όπως επίσης και αγγεία-ειδώλια.
Στις ίδιες ανασκαφές, τέλος, βρέθηκε αγαλματίδιο του μυθικού θεού Πάνα. Σήμερα ο χώρος αυτός έχει διαμορφωθεί με διάφορες αισθητικές επεμβάσεις της Δ/νσης Δασών, ένας επισκέψιμος χώρος σε συνδυασμό με το προσκύνημα στο εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου, το οποίο είναι κάτω από τη Βραχοσκεπή του Φαραγγιού. Ο επισκέπτης ή προσκυνητής μπορεί να απολαύσει τη δροσιά από τα υπεραιωνόβια πλατάνια, τον ίσκιο της Βραχοσκεπής, το νερό του ποταμού που διέρχεται και καταλήγει στο Φράγμα των Ποταμών.

H Εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, στο φαράγγι της Πατσού.

Ο μοναδικός ναός, χτισμένος μέσα στο λαξευμένο βράχο, συγκεντρώνει κάθε χρόνο πλήθος πιστών την ημέρα της εορτής του Αγίου Αντωνίου, ενώ ο Σύλλογος του χωριού προσφέρει στους προσκυνητές ,το καθιερωμένο βραστό με το ζουμί του.

Βορειότερα κατά 300 μέτρα και στην απέναντι μεριά του φαραγιού υπάρχει ένα δεύτερο αρκετά μικρότερο σπήλαιο που οναμάζεται φουρναρέ

Ο Ιερός Ναός των Αγίων Θεοδώρου και Χαραλάμπους (δίκλιτος), πρώην Μητροπολιτικός Ναός. Από όσα γνωρίζομε, αλλά και από τη μορφή του Ναού μαρτυρείται, παλαιότερο κλίτος είναι αυτό του Αγίου Θεοδώρου το οποίο και ήταν αγιογραφημένο (σήμερα δυστυχώς διασώζονται αγιογραφίες μόνο στην κόγχη του Ιερού Βήματος), νεότερο δε κατά πολύ αυτό του Αγίου Χαραλάμπους.
Εορτή του Αγίου Χαραλάμπους 10 Φεβρουαρίου.
Εορτή του Αγίου Θεοδώρου 17 Φεβρουαρίου.

Μικρός Ναός κατάγραφος στο κοιμητήριο του πάνω χωριού. Γιορτάζει στις 6 Αυγούστου

Απόσταση από Ρέθυμνο: 30 χλμ. Διαδρομή: Διακλάδωση δεξιά στο 21 χλμ. Του δρόμου προς Αμάρι- Βολιώνες- Παντάνασσα- Πατσός.
Υψόμετρο: 490 μ.
Η Πατσός είναι ένα μικρό σε πληθυσμό κατάφυτο χωριό της πρώην επαρχίας Αμαρίου. Τώρα είναι Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Αμαρίου του Νομού Ρεθύμνου.
Βρίσκεται κοντά στους πρόποδες του υψώματος Σωρός, σε υψόμετρο 490 μ., και απέχει από την πόλη του Ρεθύμνου 30 χλμ. Γύρω του ευρίσκονται τα χωριά: Καρίνες, Σπήλι, Γερακάρι. Στη διαδρομή από Ρέθυμνο συναντούμε τον οικισμό Πρασσές, Ποταμούς (όπου κατασκευάζεται το ομώνυμο Φράγμα), οι Βολιώνες και η Παντάνασσα.
Διαθέτει πλούσια βλάστηση. Παράγει κάθε είδους προϊόντα καλής ποιότητας, όπως λάδι, καρύδια, κεράσια, οπωρικά, εσπεριδοειδή. Όλη η βλάστηση και οι καλλιέργειές του οφείλονται στις πολλές πηγές νερού που διαθέτει και τρέχουν καλής ποιότητας νερό ολόκληρο το χρόνο.
Δε γνωρίζουμε πότε ιδρύθηκε το χωριό. Είναι όμως γνωστό ότι εκεί κοντά υπήρχε ζωή από τα πρώτα μινωικά χρόνια, ίσως και νωρίτερα, όπως αποδεικνύεται από τα ευρήματα στο παρακείμενο σπήλαιο του Αγίου Αντωνίου, το "Κραναίο Άντρο". Πολλές εκδοχές έχουν αναφερθεί για την προέλευση του ονόματος του χωριού χωρίς καμία να έχει επικρατήσει σύμφωνα και με στοιχεία που έχει συλλέξει ο Πρόεδρος της Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου (Ι.Λ.Ε.Ρ.) κ Τρούλλης.
Πιθανή προέλευσή του είναι το επώνυμο Pazo, που αναφέρεται στα έγγραφα του Δουκικού αρχείου του Χάνδακα. Ομόηχη λέξη ως επίθετο, πατσός, (= σίμος, από το πατέω-πατώ, με τη σημασία του κοίλου). Υπάρχουν τοπωνύμια με το όνομα Πατσός στην Αργυρούπολη και στο Κακοδίκι Σελίνου Χανίων. Τέλος, δεν έχει πείσει ότι το όνομα προέρχεται από τη λατινική PAX (=ειρήνη).
Το χωριό αναφέρεται στο έργο του Barozzi το 1577 με 110 κατοίκους. Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται Πατσώ, ανήκει στο Δήμο Μέρωνα και έχει 301 κατοίκους ( 14 Χριστιανούς και 287 Τούρκους). Το 1920 γράφεται Πατσός και ανήκει διοικητικά στην κοινότητα Αντάνασσος, και το 1940 είναι έδρα της ομώνυμης κοινότητας.
Εντός του οικισμού του χωριού ευρίσκεται o ερειπωμένος ναός της Παναγίας (Γέννησις της Θεοτόκου), ο οποίος ήταν Μητροπολιτικός Ναός στα 1357. Σώζονται λίγες τοιχογραφίες και όσες διασώθηκαν ευρίσκονται στο Μουσείο Αγ. Αικατερίνης στο Ηράκλειο.

Το Φαράγγι του Αγίου Αντωνίου απέχει από τον οικισμό Πατσού περί τα 3 χλμ. και είναι μία καλή επιλογή για κάθε φυσιολάτρη και όχι μόνο, ο οποίος μπορεί να απολαύσει το φυσικό τοπίο της περιοχής και να γευματίσει, αν το επιθυμεί, σε ταβέρνες που βρίσκονται εντός του χωριού και στο χώρο του Φαραγγιού.
Το Φαράγγι το Αγ. Αντωνίου απέχει 18 περίπου χιλιόμετρα από την πόλη του Ρεθύμνου. Στη διαδρομή που ακολουθείται συναντούμε το χωριό Πρασιές και το Φράγμα των Ποταμών. Ακολουθώντας το νέο σύγχρονο οδικό άξονα "Αμαριώτικο δρόμο" μπορείτε να φτάσετε σε περίπου 15'.
Από το χωριό Πατσός το Φαράγγι του Αγ. Αντωνίου απέχει μόλις 3 χιλιόμετρα.
Το χωριό Πατσός βρίσκεται σε υψόμετρο 490 μέτρα και είναι ένα απ’ τα ομορφότερα χωριά του Ρεθύμνου. Περιοχή απείρου κάλους με καταπράσινα τοπία, σπήλαια, πηγές και φυσικά με το ονομαστό Φαράγγι του Αγ. Αντωνίου ή Πατσού, που η έξοδος του οδηγεί στο Φράγμα των Ποταμών.

Το Φαράγγι της Πατσού είναι ένας μικρός βοτανικός κήπος με γιγάντια πλατάνια, μικροσκοπικές σολενόψις (Solenopsis Minuta) και ενδημικά βερμπάσκο (Verbascum Arcturus). Η διέλευση του φαραγγιού, διάρκειας περίπου μιας ώρας, είναι σχετικά εύκολη και μπορεί να πραγματοποιηθεί σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου. Ο επισκέπτης θα εντυπωσιαστεί από τις αναβλύζουσες πηγές, που δημιουργούν συνθήκες πλούσιας βλάστησης όλο το χρόνο. Εδώ κατά την αρχαιότητα λατρευόταν ο Κραναίος Ερμής, ο αγαπημένος Θεός των Κρητών, τον οποίο επικαλούνταν για τη γονιμότητα της γης και των ζώων. Το ιερό του καταλάμβανε τη βραχοσκεπή, μέσα στην οποία είναι σήμερα χτισμένο το εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου, αλλά και την πλαγιά μέχρι την πηγή. Η αρχαία λατρεία ήταν αδιάλειπτη για 25 αιώνες, από τα μινωϊκά χρόνια έως το τέλος της ρωμαιοκρατίας (2000π.Χ. – 4ος αιώνας μ.Χ.). 

Ιερός Ναός Παναγίας Επανωχωρίου.
Στη θέση του σημερινού μεγαλοπρεπούς μονόκλιτου Ναού υπήρχε μικρό Εκκλησάκι, το οποίο, λόγω στενότητος χώρου, κατεδαφίστηκε πριν από 150 χρόνια περίπου. Από το Εκκλησάκι αυτό, παραμένει μόνο ένα μικρό τμήμα του Βόρειου τοίχου με αγιογραφίες. Ο Ιερός Ναός γιορτάζει στις 15 Αυγούστου.

Καθεδρικός (Μητροπολιτικός) Ναός του Αποστόλου Παύλου (τρίκλιτος) στο κέντρο του χωριού
Ο Ναός αυτός οικοδομήθηκε επί της Αρχιερατίας του αειμνήστου Μητροπολίτη (τότε Επισκόπου) Λάμπης και Σφακίων Ισιδώρου Ρουσοχατζάκη.

Η έναρξη των εργασιών ανέγερσης έγινε το έτος 1959 και η πρώτη λειτουργία σ’ αυτόν (έστω και ημιτελή) έγινε την Κυριακή των Βαΐων του έτους 1961. Έκτοτε και μέχρι σήμερα συνεχίζεται η ολοκλήρωση, η αγιογράφηση και ο εξοπλισμός του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού του Αποστόλου Παύλου. Γιορτάζει στις 29 Ιουνίου. Το δεύτερο κλίτος του (δεξιό) είναι αφιερωμένο στον όσιο Ισίδωρο τον Πηλουσιώτη (4 Φεβρουαρίου) και το τρίτο (αριστερό) στον όσιο Νίκωνα τον Μετανοείτε (26 Νοεμβρίου).