Μόδι

Ο Πόρος είναι νησί του Σαρωνικού Κόλπου. Η αρχαία ονομασία του ήταν Καλαυρία. Βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την ακτή Πελοποννήσου και το απέναντι χωριό Γαλατάς.

 

Ο Πόρος αποτελείται από δύο νησιά, τη Σφαιρία και την Καλαυρία (καλή αύρα), που αρχικά ήταν αφιερωμένη στο Θεό Απόλλωνα ο οποίος την παραχώρησε στο Θεό Ποσειδώνα, ως αντάλλαγμα για τους Δελφούς.

Η Καλαυρεία είναι κατά πολύ μεγαλύτερη από την Σφαιρία, κατάφυτη με άφθονα νερά, ενώ η Σφαιρία είναι ένας βράχος ηφαιστειακής προέλευσης.

Η Καλαυρία που στα αρχαία κείμενα τη βρίσκουμε με διάφορες παραλλαγές, όπως Καλαύρεα, Καλαυρείη και Καλαυρεία, πρέπει να πήρε το όνομα αυτό από τις λέξεις ΚΑΛΗ ΑΥΡΑ, που συνήθως πλημμυρίζει το νησί και που προέρχεται από το αντικρινό πέλαγος και από τα πυκνά δάση των πεύκων και των ελαιώνων του νησιού. Υπάρχει και η άποψη πως το νησί πήρε το όνομα ΚΑΛΑΥΡΙΑ από τον Καλαυρό, τον γιο του Ποσειδώνα, του θεού που είχε προστάτη το νησί. Πριν πάρει το όνομα Καλαύρια λεγόταν Ειρήνη, Άνθη, Υπέρη, Ανθηδονία και Σκελέρδεια.

Η Σφαιρία πήρε το όνομά της από τον Ηνίοχο του Πέλοπα, Σφαίρο, ο οποίος έφυγε ή μάλλον διώχτηκε από την υπηρεσία του Πέλοπα και καταδιωκόμενος έφτασε στην Τροιζήνα, που βασίλευαν ο Πιτθεύς και ο Τροιζήν, οι γιοι του Πέλοπα, που ήρθαν στην Τροιζηνία από την Πίσα της Ίλιδας όταν διώχτηκαν από τον πατέρα τους. Κοντά τους ζήτησε και βρήκε άσυλο και όταν πέθανε τάφηκε στη Σφαιρία.

Σύμφωνα με την αφήγηση του Παυσανία, η θεά Αθηνά, είτε γιατί ο Σφαίρος ήταν ευνοούμενος της ή γιατί ήθελε να ευχαριστήσει τον Ποσειδώνα, παρουσιάστηκε σε όνειρο στην Αίθρα, την κόρη του βασιλιά της Τροιζήνας Πιτθέα, και της είπε να μεταβεί στη Σφαιρία και να κάνει χοές στο μνήμα του Σφαίρου.

Η Αίθρα πήγε στη Σφαιρία και εκεί τη συνάντησε ο θεός Ποσειδώνας, ο οποίος την παρέσυρε και πλάγιασε μαζί του.

Για την απάτη αυτή της θεάς Αθηνάς η Αίθρα όχι μόνο δε στενοχωρήθηκε, αλλά έκτισε εκεί το ναό της Απατουρίας Αθηνάς και καθιέρωσε από τότε να έρχονται στο ναό αυτό οι παρθένες της Τροιζήνας πριν από το γάμο τους και να αφιερώνουν την παρθενική τους ζώνη στην Απατουρία Αθηνά. Με τον τρόπο οι νέες της Τροιζήνας μπορούσαν θαυμάσια να καλύψουν ένα νεανικό σφάλμα που έκαναν πριν από το γάμο τους. Γι αυτό το λόγο η Σφαιρία ονομάστηκε Ιερά.

Ο περίφημος αυτός ναός πρέπει να βρισκόταν εκεί που σήμερα είναι κτισμένος ο ναός του Αγίου Γεωργίου ή λίγο ανατολικότερα, εκεί που είναι κτισμένη σήμερα μια παλιά δεξαμενή. Μερικά λείψανα του αρχαίου αυτού ναού υπάρχουν σε μερικά παλιά σπίτια του Πόρου γύρω από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου.

Ο Γαλατάς βρίσκεται απέναντι από το λιμάνι του Πόρου, στις ακτές της Πελοποννήσου και συγκεκριμένα στη νοτιοανατολική ακτή της Αργολίδας. Είναι μια πανέμορφη κωμόπολη καταπράσινη και ειδυλλιακή, με υπέροχες ακρογιαλιές. 

Στο διαδρομη της ιστορίας ο Γαλατάς ακολούθησε κοινή πορεία με τον Πόρο. 

Η Μονή Ζωοδοχού Πηγής Πόρου

βρίσκεται 4 χιλιόμετρα ανατολικά της πόλης του νησιού,

κτισμένη σε πευκόφυτη πλαγιά.

Ιδρύθηκε το 1720 από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Ιάκωβο Β', ο οποίος έπασχε από λιθίαση και θεραπεύτηκε θαυματουργικά από το νερό του αγιάσματος που υπήρχε πλησίον της Ιεράς Μονής.

Αναγνωρίζεται υπό του Πατριάρχου Κων/πόλεως Παϊσίου του Β' ως Σταυροπηγιακη το 1733.

Αργότερα, το 1798 ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' με συγγίλιον του, το οποίο φυλάσσεται εις το Αρχονταρίκι της Ι. Μονής, επικυρώνει το Πατριαρχικό έγγραφο του Πατριάρχου Παϊσίου περί του σταυροπηγίου.

Ανυπολόγιστη υπήρξε η προσφορά της Μονής κατά τον αγώνα του 1821, προσφορά οικονομική,

κοινωνική, πνευματική.

Ο πρώτος Κυβερνήτης της πατρίδος μας, Ιωάννης Καποδίστριας, καθώς επίσης και οι μεγάλoι ναυμάχοι και καπεταναίοι Μιαούλης, Τομπάζης, Αποστόλης, Μπουντούρης, Δροσινός, ελάμβαναν ακατανίκητη δύναμη από το αγαπημένο τους Μοναστήρι, επικαλούμενοι τις πρεσβείες της Παναγίας της Ζωοδόχου Πηγής έμπροσθεν της θαυματουργού εικόνας της.

Το 1828 ιδρύεται από τον Ιωάννη Καποδίστρια στις εγκαταστάσεις της Ι. Μονής, το πρώτο ορφανοτροφείο του έθνους για τα ορφανά των πολεμιστών του αγώνα.

Στεγάστηκαν στο Μοναστήρι 180 ορφανά, των οποίων την επιμέλεια και φροντίδα ανέλαβε η Ι. Μονή.

Το 1380 ιδρύεται η πρώτη Εκκλησιαστική σχολή στην ανατολική πτέρυγα της Ι. Μονής από τον Ι. Καποδίστρια, στην οποία παρακολουθούν τα μαθήματα 15 σπουδαστές.

Το όραμα του πιστού Κυβερνήτου ήταν να αναδειχθούν μορφωμένοι κληρικοί για την ανάσταση του γένους.

Η Ι. Μονή αποτέλεσε σταθμό πνευματικού ανεφοδιασμού.

Εις αυτήν κατέφυγε το 1814 ομάδα κολυβάδων μοναχών από το Άγιο Όρος, οι οποίοι αργότερα ίδρυσαν την Μονή της Ζωοδόχου Πηγής Λογοβάρδας της Πάρου.

Εις αυτήν έβρισκαν καταφύγιο οι μοναχοί της Ι. Μονής Διονυσίου του Αγίου Όρους το 1821, για να διαφυλάξουν τα ιερά κειμήλια του Μοναστηριού τους και το Ιερό λέιψανο του Τίμιου Προδρόμου.

Εις αυτήν διέμεινε για 2 μήνες περίπου στις αρχές του 20ου αιώνα και ο Άγιος των χρόνων μας Άγιος Νεκτάριος καθώς και άλλες Οσιακές μορφές που με τους ιδρώτες των πνευματικών αγώνων τους και τα δάκτρυά τους άγιασαν περισσότερο το Ιερό τούτο καταφύγο.

Το καθολικό, δηλαδή ο Ναός της Ι. Μονής είναι δρομική βασιλική μετά τρούλου, με πυργοειδές κωδωνωστάσιο που εφάπτεται στο προστόον του Ναού.

Εκατέρωθεν του προστόου (προναού), υπάρχουν: οι τάφοι των Ναυάρχων, του Υδραίου Μανώλη Τομπάζη δεξιά της εισόδου, και του Ψαριανού Νικόλαου Αποστολή αριστερά.

Ο Ναός κοσμείται με περίφημο τέμπλο εξαιρετικής τεχνοτροπίας.

Κατασκευάστηκε πιθανόν στην Μικρά Ασία, έχει 5 μέτρα ύψος, είναι σκαλισμένο σε ξύλο φλαμουριάς και επιχρυσομένο.

Το μεγάλο ύψος του και η κλίση της επιφάνειάς του προς τον κυρίως Ναό, βοηθούν την καλή ακουστική του Ναού.

Δεξιά του τέμπλου βρίσκεται φιλοτεχνημένη η εφέστιος εικόνα της Μονής, η Παναγία η Ζωοδόχος Πηγή, η οποία χρονολογείται το 1650.

Πρόκειται περί θαυμάσιας και ζωηρής παραστάσεως, όπου παρατηρεί ο πιστός τα πολλά θαύματα που επετέλεσε και επιτελεί η Παναγία.

Έμπροσθεν της εικόνος υπάρχει ασημένια κανδήλα πιστοποιούσα το θαύμα που έγινε το 1990, την ευεργετική βροχή που χάρισε η Παναγία έπειτα από ικετευτική δέηση μοναχών και κληρικών.

Απέναντι της εικόνος της Ζωοδόχου Πηγής και αριστερά του τέμπλου, βρίσκεται η εικόνα του Ιταλού Ραφαήλ Τσέκολι, ιατρού και ζωγράφου (1849 έτος). Η εικόνα παριστάνει την Παναγία Βρεφοκρατούσα με σκήπτρο.

Την εικόνα αυτή χάρισε στο Μοναστήρι ο Τσέκολι ως δείγμα ευχαριστίας για το ότι η θυγατέρα του Αρτσία Τσέκολι, η οποία τελικά πέθανε το 1847, έμεινε στο Μοναστήρι για θεραπεία από την φυματίωση.

Ο Τσέκολι έχει προσδόσει χαρακτηριστικά της κόρης του στο πρόσωπο της Παναγίας και του Χριστού.

Εις το κάτω μέρος της όλης παραστάσεως της εικόνος, εικονίζεται το Μοναστήρι που περισκέπτει η Παναγία.

Θαυματουργός επίσης και μεγάλης αξίας, είναι και η μικρή εικόνα που ευρίσκεται αριστερά και πλησίον της εισόδου του Ναού, σε ξυλόγλυπτο προσκυνητάριο.

Είναι η Παναγία η Αμόλυντος, που χρονολογείται το 1590, στολισμένη με αργυρεπίχρυσο κάλυμμα.

Λέγεται και "Εύρεσις" επειδή βρέθηκε στο δάσος.

Είναι δέησις Ζωσιμά Ιερομόναχου.

Στον Δυτικό τοίχο του Ναού, ευρίσκεται ανηρτημένη εικόνα του Παντοκράτορος Χριστού, εξαιρέτου τεχνοτροπίας (1780).

Κατά την παράδοση, υπάρχουν και άλλες 2 εικόνες που είναι αφιερώματα των Ναυάρχων Βασιλείου Μπουντούρη και Ανδρέα Μιαούλη.

Λέγεται ότι ο Μιαούλης είχε τούτη την εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής, με αργυρεπίχρυσο κάλυμμα, εις το πολεμικό του πλοίο τον "Άρη".

Την είχε ανηρτημένη στην γέφυρα του πλοίου και επικαλείτο την Παναγία συχνά κατά την διεξαγωγή των ναυμαχιών.

Εις τον εξωτερικό νότιο τοίχο του καθολικού, είναι ενσωματωμένο και το ηλιακό ρολόϊ, έργο του Ιερομονάχου Γαλακτίωνος Γαλάτη, προηγουμένου της Ι. Μονής.

Η Ι. Μονή υπάγεται σήμερα εις την Ιεράν Μητρόπολη Ύδρας, Σπετσών, Αίγινας, Ερμιόνης και Τροιζηνίας.

Αριθμεί 17 εγγεγραμμένους μοναχούς, 3 μονίμως εγκαταβιούντας, οι οποίοι πέραν των μοναχικών των καθηκόντων, εργάζονται και ιεραποστολικώς εις την ευρυτέραν περιοχήν της τοπικής Εκκλησίας.

Στα δυτικά του λιμανιού του Πόρου, μέσα σε ένα πανέμορφο όρμο όπου καταλήγει μια πευκόφυτη κοιλάδα, είναι αμφιθεατρικά κτισμένος ο Ρωσικός Ναύσταθμος. Το σμαραγδένιο νησάκι Δασκαλιό στολίζει την είσοδο του γραφικού όρμου.

Το ερειπωμένο σήμερα συγκρότημα των κτιρίων του κρύβει ιστορίες με έντονο ενδιαφέρον. Με τη συνθήκη Κιουτσούκ – Καϊναρτζή το 1774 μεταξύ της τσαρίνας Μεγάλης Αικατερίνης και του Σουλτάνου των Οθωμανών, με την οποία έληξε και ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1770 (Ορλωφικά), οι νικητές Ρώσοι επέτυχαν μεταξύ άλλων και την ελεύθερη ναυσιπλοΐα του στόλου τους στις θάλασσες της Οθωμανικής επικράτειας και έκτοτε έπλεαν ελεύθερα στις ελληνικές θάλασσες και ναυλοχούσαν στα λιμάνια.

Η δραστηριότητα αυτή αυξήθηκε μετά τον νικηφόρο για τη Ρωσία πόλεμο του 1788-1792. Περίοδο κατά την οποία επέλεξαν και το απήνεμο λιμάνι του Πόρου για την δημιουργία σταθμού τροφοδοσίας του ρωσικού στόλου. Έτσι, από τα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα οι Ρώσοι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή Στενό του Πόρου, στη θέση που σήμερα είναι το Κ.Ε..ΠΟΡΟΣ, και έκτισαν τα πρώτα κτίσματα για αποθήκες υλικού υποστήριξης των πλοίων τους και φούρνους για να ψήνουν διπυρίτη άρτο (γαλέτα) για τα πληρώματα των πλοίων τους.

Στις εγκαταστάσεις αυτές παρέμειναν μέχρι το 1830, οπότε ο Καποδίστριας ζήτησε από τους Ρώσους να αποσυρθούν από αυτές τις εγκαταστάσεις γιατί τις χρειαζόταν για την μεταφορά του Ελληνικού Ναυστάθμου, ο οποίος μέχρι τότε βρισκόταν στην περιοχή του σημερινού Γυμνασίου Πόρου και τους παραχώρησε τον βορειοδυτικό όρμο του νησιού για την ανέγερση νέων εγκαταστάσεων.

Το νέο συγκρότημα που χτίστηκε ήταν μεγαλόπρεπο και περιείχε σημαντικά μεγαλύτερο αριθμό κτισμάτων για την παρασκευή γαλέτας και για την αποθήκευση υλικών, τροφίμων και γαιανθράκων που χρησίμευαν για τον ανεφοδιασμό του ρωσικού στόλου.

Ο Ρωσικός Ναύσταθμος έμελλε να παίξει τον δικό ιστορικό ρόλο σε μία αποφράδα περίοδο για το νησί του Πόρου και τους κατοίκους του, που μέσα σε έντονο εμφυλιοπολεμικό κλίμα, σύρθηκαν στον όλεθρο, τη λεηλασία των περιουσιών τους και την καταστροφή.

Τα ξημερώματα της 27ης Ιουλίου του 1831 τα Κυβερνητικά στρατεύματα του Καλλέργη και οι άτακτοι του Νικηταρά πέρασαν κρυφά με πλοιάρια των ρωσικών πλοίων που, σπεύδοντας σε βοήθεια του Κυβερνήτου, είχαν καταλάβει και ήλεγχαν το βορειοδυτικό στενό (μπογάζι) του λιμένα του Πόρου. Τα στρατεύματα αποβιβάστηκαν στον όρμο του Ρωσικού Ναυστάθμου, προωθήθηκαν αθέατα μέσα απ' το πευκοδάσος του Νεωρίου και επιτέθηκαν αιφνίδια το πρωί στο οδόφραγμα των Ποριωτών και του οπλαρχηγού του Χριστόδουλου Μέξη στο Στενό κοντά στη σημερινή διώρυγα του νησιού, με σκοπό να καταστείλουν την ανταρσία του Μιαούλη στα πολεμικά πλοία του Εθνικού Στόλου. Το εγχείρημα δεν πέτυχε και έτσι την 1η Αυγούστου ακολούθησε η ανατίναξη των εθνικών πλοίων από τον ίδιο τον ένδοξο ναύαρχο του '21 Μιαούλη, και η λεηλασία και πυρπόληση των Ποριώτικων σπιτιών από τους Κυβερνητικούς.

Οι εγκαταστάσεις διατηρήθηκαν για αρκετό διάστημα, γεγονός που μαρτυρά η έντονη παρουσία Ρώσων που διέμεναν σε σπίτια του νησιού και προχώρησαν σε ίδρυση σχολείου. Με το πέρασμα του χρόνου όμως οι εγκαταστάσεις παρακμάζουν ταυτόχρονα με την φθίνουσα πορεία που παρουσιάζει το Ρωσικό Ναυτικό λόγω της εξασθένισης του τσαρικού καθεστώτος.

Έτσι, στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν στις άδειες από πολλών ετών αποθήκες της εγκατάστασης υπήρχε μόνο ένας Ρώσος φύλακας, ο τότε πρέσβης της Ελλάδας στη Ρωσία Αλέξανδρος Τομπάζης – Ποριώτης στην καταγωγή- εισηγήθηκε στον Τσάρο την παραχώρηση της κυριότητας του χώρου στο Ελληνικό Δημόσιο προς όφελος του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού. Ο Τσάρος συμφώνησε και ο Ρωσικός Ναύσταθμος περιήλθε στη δικαιοδοσία της Ναυτικής Υπηρεσίας που έδρευε τότε στον Πόρο.

Το ιερό του Ποσειδώνα είναι κτισμένο σε υψόμετρο 190 μ. και βρίσκεται κοντά στην αρχαία πόλη της Καλαυρείας στη θέση Παλάτια Πόρου. Καλαυρεία ονομαζόταν το νησί Πόρος στην αρχαιότητα.Από αυτό μπορεί κανείς να διακρίνει στα βόρεια το αρχαίο λιμάνι (σημερινό λιμανάκι Βαγιωνίας). Το ιερό είναι γνωστό από τις πηγές ως η έδρα της Αμφικτιονίας της Καλαυρείας και ως ένα άσυλο, στο οποίο μάλιστα κατέφυγε και πέθανε ο γνωστός ρήτορας Δημοσθένης το 322 π.Χ. (Στράβων, 8.6.14).

Οι αρχαίες γραπτές πηγές δεν έχουν διασώσει καμία πληροφορία για την οικοδομική δραστηριότητα του χώρου του ιερού. Τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά ευρήματα τοποθετούν την πρώτη χρήση του χώρου στην πρωτοελλαδική, ίσως και τη νεολιθική περίοδο. Εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στα μυκηναϊκά, γεωμετρικά και αρχαϊκά χρόνια. Στο τέλος του 6ου - αρχές του 5ου αι. π.Χ. χρονολογείται πιθανώς ο ναός του Ποσειδώνα. Το ιερό επεκτείνεται προς τα νότια στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. με την κατασκευή των κτηρίων C και D και πιθανόν και των προπυλαίων. Στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια συνεχίζεται η δραστηριότητα σε αυτό ενώ είναι άγνωστο πότε και γιατί σταμάτησε να λειτουργεί. Σώζονται τέλος ίχνη βυζαντινής κεραμικής.

Το ιερό ανασκάφτηκε από του Σουηδούς αρχαιολόγους Samuel Wide και Lennart Kjellberg το 1894 και αποτελεί την πρώτη σουηδική ανασκαφή στον ελλαδικό χώρο. Στη δημοσίευσή της (Athenische Mitteilungen 1895) δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα με σκοπό να χρονολογηθούν τα διάφορα κτήρια. Η μυκηναϊκή κεραμική που βρέθηκε, κυρίως μέσα στο ναό, οδήγησε τους Wide και Kjellberg στη σκέψη ότι ίσως η ίδρυση της αμφικτιονίας να τοποθετείται στα χρόνια αυτά. Με την άποψη αυτή διαφώνησαν αρκετοί μετέπειτα ερευνητές.

Ένας νέος κύκλος ανασκαφικής έρευνας στο χώρο ξεκίνησε το 1997 από το Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών με Διευθύντρια την Καθηγήτρια Berit Wells και Υποδιευθυντή τον Arto Penttinen.

Δοκιμαστική τομή στα δυτικά του περιβόλου του ναού αποκάλυψε τοίχους ενός οικισμού, οι οποίοι χρονολογήθηκαν στην υστεροελλαδική ΙΙΙ Γ περίοδο. Από το 1999 όμως και έπειτα η έρευνα επικεντρώθηκε στη νότια πλευρά του χώρου και συγκεκριμένα στα κτήρια C και D, με βασικό στόχο να μελετηθεί η καθημερινή ζωή και το περιβάλλον σε ένα ιερό των αρχαίων Ελλήνων. Η διερεύνηση των ήδη ανασκαμμένων αυτών κτηρίων καθίσταται δυνατή καθώς οι Wide και Kjellberg περιορίστηκαν απλά στο να αποκαλύψουν τους τοίχους τους, χωρίς να σκάψουν στο εσωτερικό. Το παλαιότερο αρχιτεκτονικό εύρημα στην περιοχή των κτηρίων C και D είναι προς το παρόν ένας τοίχος του 8ου αι. π.Χ. Τα μέχρι στιγμής στοιχεία και κυρίως ο βωμός ο οποίος ανασκάφτηκε οδηγούν στο να θεωρήσουμε το κτήριο D, η χρήση του οποίου ξεκινά στο τέλος του 4ου αι. π.Χ., λατρευτικό. Το 2003 δυτικά του κτηρίου αυτού βρέθηκε ένα πολύ μεγάλο σύνολο κεραμικής, οστών και περιβαλλοντικών καταλοίπων του πρώτου μισού του 2ου αι. π.Χ., το οποίο αναμένεται να βοηθήσει στην περαιτέρω διερεύνηση των βασικών στόχων του ερευνητικού προγράμματος.

Συντάκτης

Arto Penttinen, υποδιευθυντής ανασκαφής