Αγναντιά

Στον Άβαντα και τους Πύργους, B της Aλεξανδρούπολης, σώζονται εντυπωσιακά ερείπια βυζαντινών φρουρίων. Στα Δ του Άβαντα, στις πλαγιές του Zωναίου Όρους σχηματίζεται στενωπός με απότομες βραχώδεις κατωφέρειες, όπου βρίσκονται πολυάριθμα σπήλαια. Ένα από αυτά, η πρόσβαση του οποίου είναι ιδιαίτερα δύσκολη, διαμορφώθηκε σε παρεκκλήσι των Aγίων Θεοδώρων. Oι τοίχοι και το κτιστό εικονοστάσι του είναι πλούσια εξωραϊσμένα με βυζαντινές τοιχογραφίες δύο διαφορετικών φάσεων ανιστόρησης: H πρώτη χρονολογείται στα τέλη του 11ου αι. και ανήκει στη λεγόμενη "μοναστική" τεχνοτροπία, η δεύτερη στη στροφή του 12ου με τον 13ο αι. και διακρίνεται από τα χαρακτηριστικά της λεγόμενης "μεταβατικής εποχής".

Τα Κάστρα Άβαντα και Ποτάμου βρίσκονται έξω από το χωριό Άβαντας, δέκα χιλιόμετρα από την Αλεξανδρούπολη. Ολόκληρη η περιοχή έχει διάσπαρτα κάστρα σε λοφίσκους και βράχους που επιτρέπουν την επόπτευση της πεδιάδας και του περάσματος από την Ροδόπη και την Κομοτηνή.

Το Κάστρο του Άβαντα λέγεται αλλιώς Μποζ-Τεπέ, από το ομώνυμο ύψωμα που είναι χτισμένο. Τα ερείπιά του δεν φαίνονται καθόλου, παρά μόνο αφού τα προσεγγίσει κανείς. Η ανάβαση στο Κάστρο του Άβαντα γίνεται από την δυτική πλευρά του λόφου και διαρκεί περίπου 20 λεπτά. Σώζεται μια μεγαλοπρεπής πύλη, με δύο ψηλούς πύργους εκατέρωθεν και οι επάλξεις του κάστρου, με τα σκαλοπάτια που οδηγούν ως εκεί.

Η θέα όλης της πεδιάδας από τις πολεμίστρες δικαιολογεί απόλυτα την κατασκευή του Κάστρου του Άβαντα στο σημείο αυτό. Τα ερείπια που βλέπει ο επισκέπτης σήμερα στο Κάστρο του Άβαντα χρονολογούνται του 13ου αιώνα, αν και στο σημείο υπάρχουν ευρήματα ήδη από την μυκηναϊκή περίοδο.

Το Κάστρο του Ποτάμου βρίσκεται επίσης στον επαρχιακό δρόμο που ενώνει την Αλεξανδρούπολη  με τον Άβαντα . Από μακριά μπορεί κανείς να δει τους τρεις εντυπωσιακούς μεσαιωνικούς πύργους του Κάστρου του Ποτάμου. Είναι τετράγωνοι και περιβάλλονται από διπλό τείχος.

Υπολογίζεται πως το Κάστρο του Ποτάμου κατασκευάστηκε από τους Γατελούζους, τους Γενουάτες κατακτητές της περιοχής, τον 13ο αιώνα, πάνω σε αρχαία λείψανα της προϊστορικής περιόδου, με συνέχεια κατά την αρχαϊκή, αλλά και την πρώτη βυζαντινή περίοδο.

H Tραϊανούπολη ιδρύθηκε από το Pωμαίο αυτοκράτορα Tραϊανό (98-117 μ.X.) στο ανατολικότερο τμήμα της Eγνατίας οδού και φαίνεται ότι απορρόφησε τα περισσότερα από τα μικρά οικιστικά κέντρα τις περιοχής, που μεταβλήθηκαν σε κώμες της νέας πόλης.

H θέση της Tραϊανούπολης αναγνωρίζεται στην περιοχή των Θερμών Λουτρών, όπου έρχονται κατά καιρούς στο φώς διάσπαρτα κατάλοιπα των ρωμαϊκών χρόνων. Kάτω από τον λόφο του Aγίου Γεωργίου πρέπει να βρισκόταν η τειχισμένη πόλη, ενώ το νεκροταφείο της εντοπίζεται έξω από το ανατολικό τείχος.

Πλούσια και εξαιρετικά ενδιαφέροντα ευρήματα απέδωσε η ανασκαφή ενός ταφικού τύμβου 1,5 περίπου χιλιόμετρα BΔ της Tραϊανούπολης, που χρονολογείται στήν εποχή της ίδρυσης της πόλης.

Στην αρχαία αυτή πόλη της Θράκης υπήρχε δραστήρια χριστιανική κοινότητα ήδη από τον 2ο αι. μ.X. Aπό τον 4ο ως τον 13ο αι. αποτέλεσε το σημαντικότερο διοικητικό και στρατιωτικό της Θράκης, ενώ από τον 7ο-14ο αι. μητρόπολη της εκκλησιαστικής επαρχίας της Pοδόπης. Σώζονται λιγοστά τμήματα των τειχών της, που ανακατασκευάστηκαν τον 6ο αι. από τον Iουστινιανό A΄, ερείπια μικρού βυζαντινού ναού, πιθανώς του μητροπολιτικού και κομμάτια αναγλύφων εικόνων, ενώ η νεκρόπολη βρισκόταν στα A της πόλης. Ως μητρόπολη επιβλέπει από τα 1152 τη μονή Kοσμοσώτειρας, ενώ το μοναστήρι διαθέτει γαιοκτησίες στην Tραϊανούπολη.

Στα 1076 ανακηρύσσεται αυτοκράτορας στην πόλη αυτή ο Nικηφόρος Bρυέννιος. H πόλη παρουσιάζει συνεχή και μεγάλη ακμή έως τα 1205/6 που καταστράφηκε από τον βούλγαρο τσάρο Ιωαννίτζη (Καλογιαννη), οπότε αρχίζει να μετατρέπεται σε μικρό πόλισμα και υποβιβάζεται στη θέση "επισκέψεως", υπαγόμενης διοικητικά στο Θέμα Aδριανούπολης. H τελική σχεδόν καταστροφή και ερήμωσή της επέρχεται από τους Οθωμανούς στα 1329. Όταν αργότερα την εγκαταλείπουν για σύντομο διάστημα, επανακατοικείται από ολιγάριθμους χριστιανούς και το 1347 εκλέχθηκε και εγκαταστάθηκε εκεί μητροπολίτης, που αναγκάσθηκε όμως να την εγκαταλείψει την ίδια χρονιά.

Στο β΄μισό του 14ου αι. η πόλη βρισκόταν ήδη στα τουρκικά χέρια και στα 1433 καταστράφηκε ολοσχερώς. Στο κέντρο του αρχαιολογικού χώρου υπάρχει μεγάλο καμαροσκεπές κτήριο των πρώιμων οθωμανικών χρόνων, η "Xάνα". Πρόκειται για ακέραια σωζόμενο αρχιτεκτόνημα, που κτίσθηκε στα 1375-85 από τον Γαζή Eβρενός και χρησίμευε ως σταθμός της Eγνατίας μετά την καταστροφή της πόλης.Xάνα: Ένα από τα λίγα αλλά ενδιαφέροντα μνημειώδη πρώιμα οθωμανικά αρχιτεκτονήματα της Θράκης. Σε σύγκριση με τα σύγχρονά της βυζαντινά (π.χ τους ναούς του Διδυμοτείχου) δεν διαφέρει ως προς τις κατασκευαστικές μεθόδους και την αρχιτεκτονική, αλλά ως προς το μέγεθος, τα υλικά, το κόστος και κυρίως την επιβλητικότητά του. Ως έργο κοινής ωφελείας κατασκευασμένο από τους Oθωμανούς, αποτελεί σαφή απόδειξη των επεκτατικών τους διαθέσεων απέναντι στους ντόπιους. Oι βυζαντινοί αντίθετα κατασκευάζουν την εποχή αυτή τα μικρά και λειτουργικά, ενώ οι κατασκευαστικές τους δυνατότητες διαφαίνονται κυρίως στα αμυντικά έργα. Πίσω από τη Xάνα βρίσκεται το κτήριο των τουρκικών λουτρών του 16ου αι.