Νομός: Ηρακλείου
Μέρη κοντινά με Αγία Παρασκευή
Κοίμηση της Θεοτόκου στην Κασταμονίτσα
Πρόκειται για καμαροσκέπαστη μονόχωρη εκκλησία, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, που βρίσκεται στην είσοδο του οικισμού Κασταμονίτσας και παλαιότερα αποτελούσε τον ενοριακό ναό του χωριού, καθώς και του γειτονικού Αμαριανού. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση ήταν τμήμα μοναστηριού που καταστράφηκε την περίοδο της Τουρκοκρατίας, πράγμα που δεν έχει επιβεβαιωθεί ακόμα.
Στην δυτική όψη του ναού, ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα εντοιχισμένα εφυαλωμένα πινάκια, που έχουν τοποθετηθεί πάνω από τετράφυλλο φεγγίτη, σε σχήμα ισοσκελή σταυρού. Ακόμα, κατά μήκος του βόρειου τοίχου, παρατηρείται ένα χτιστό κανάλι, το οποίο παλαιότερα τροφοδοτούσε την εκκλησιά με νερό από παρακείμενη πηγή. Στο εσωτερικό του, ο τοιχογραφικός του διάκοσμος χρονολογείται το 14ο αιώνα, διακρίνεται όμως δύσκολα σήμερα, λόγω των επανειλημμένων επιχρίσεων.
With the traditional, century old plane tree in the middle of the village square, surrounded by kafeneions (traditional cafes, reserved almost exclusively to men even today) serving refreshments; raki ( traditional spirit) and mezedes (tit-bits), Amariano is a typical Cretan village, well worth a look.
Until recently, the leather tannery was a main activity among the villagers. The main produce today are olive oil, raisins and grapes, although there is also livestock.
Close by is the church of Agios Giorgos Kefaliotis with good quality wall paintings. The cultural centre of Amariano organises a great feast on August 15th, the Dormition of Theotokos and on September 20th, day of the patron saint, Aghios Eustathios. This can be a great occasion for any visitor to live an authentic cultural experience, to meet the people and taste the traditional Cretan cuisine.
Ναός Αγίου Νικολάου στη Λύττο (Ξιδάς)
Ανάμεσα στη Λύττο και την Κασταμονίτσα, πάνω στο δρόμο που ενώνει τους δύο οικισμούς, βρίσκεται ο ναός του Αγίου Νικολάου. Πρόκειται για ένα μικρό μονόχωρο καμαροσκέπαστο ναό, το εσωτερικό του οποίου είναι κατάγραφο.
Ο τοιχογραφικός του διάκοσμος χρονολογείται το 14ο αιώνα και αποτελεί έργο λαϊκότροπου ζωγράφου. Οι μορφές των πολυπρόσωπων σκηνών, αποδίδονται με μεγάλα μάτια και χαρακτηρίζονται από έντονη εκφραστικότητα και ζωηρή κίνηση. Κάτι τέτοιο, μπορεί να παρατηρήσει κανείς στις σκηνές του Δωδεκαόρτου, που αναπτύσονται στην καμάρα, κάποιες από τις οποίες μάλιστα, ξεχωρίζουν για το ρεαλισμό τους, όπως η σκηνή της Βρεφοκτονίας πάνω από το νότιο τοίχο. Επίσης, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η παράσταση της φιλοξενίας του Αβραάμ που καταλαμβάνει το μέτωπο του ιερού, ενώ δυτικότερα ο Άγιος Ζωσιμάς απεικονίζεται μονήρης, κρατώντας το Άγιο Ποτήριο. Αξιοπρόσεκτα ακόμα είναι, τα σπάνια γραπτά οικόσημα του φεουδάρχη της περιοχής, που απαντούν, στο ανακουφιστικό τόξο της εισόδου, όπου διακρίνεται η κεφαλή του Αγίου Νικολάου, καθώς και στο νότιο τοίχο δίπλα στο Μιχαήλ Αρχάγγελο.
Ναός Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Χριστού στη Μαθιά
Νότια από τα ερείπια της θέσης «Μετόχι», στο «Ισμαήλ τον Πρίνο», βρίσκεται ο μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Χρηστού, βόρεια του οικισμού Μαθιά.
Εικάζεται ότι οικοδομήθηκε την περίοδο της Ενετοκρατίας, δεν διατηρούνται όμως πολλά στοιχεία της αρχικής του μορφής. Στη δυτική του πρόσοψη παρατηρούνται πέντε εντοιχισμένα, εφυαλωμένα πινάκια, τα οποία σχηματίζουν ισοσκελή σταυρό, πάνω από το θύρωμα της εισόδου. Μοναδικό στοιχείο του ναού είναι η καμπάνα του, η οποία αποτελεί το άνω μέρος οβίδας του 2ου παγκοσμίου πολέμου!
Στο εσωτερικό του, οι επάλληλες επιχρίσεις με ασβέστη, δεν επιτρέπουν τη διάγνωση τοιχογραφιών κάτω από αυτές, πιθανολογείται ωστόσο, ότι ο ναός ήταν τοιχογραφημένος, όπως και οι περισσότερες εκκλησίες του ίδιου αρχιτεκτονικού τύπου.
Βορειοανατολικά του οικισμού Μαθιά, βρίσκεται η θέση Μετόχι, μια πανέμορφη κατάφυτη τοποθεσία με αιωνόβια πλατάνια, τρεχούμενα νερά και εντυπωσιακή θέα προς την πεδιάδα και την Ακρόπολη Σμαρίου. Στο χώρο αυτό, έχουν γίνει κάποια έργα ανάπλασης, ενώ παράλληλα έχει διαμορφωθεί χώρος αναψυχής.
Στο μετόχι, υπάρχει ακόμα ο περίφημος «Πρίνος του Ισμαήλ Πασά», του επικεφαλής των Αιγυπτιακών δυνάμεων, που ήλθαν σε βοήθεια των Τούρκων για την κατάληψη του Λασιθίου, το 1867, την περίοδο της Κρητικής επανάστασης. Η ευρύτερη περιοχή, όπου βρίσκεται ο πρίνος που φέρει το όνομά του, πιθανόν αποτελούσε θέση στρατωνισμού των ανδρών του. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο στρατηγός Φερίκ Ισμαήλ Σελίμ Πασά, ήταν Κρητικός με καταγωγή από το Λασίθι, ο οποίος είχε αρπαγεί από την οικογένειά του σε μικρή ηλικία και στη συνέχεια εξισλαμίσθηκε. Το αρχικό του όνομα ήταν Εμμανουήλ Παπαδάκης και σύμφωνα με την παράδοση, όταν έφτασε στο Λασίθι με σκοπό να το πυρπολήσει, γνώρισε τον τόπο γέννησης του και διέταξε οπισθοχώρηση. Τότε, ο Ομέρ Πασάς, αρχιστράτηγος των Τουρκοαιγυπτιακών δυνάμεων για να τον εκδικηθεί, έβαλε να τον δολοφονήσουν.
