Απαλός

Στην ευρύτερη περιοχή της Aλεξανδρούπολης δεν έχουν εντοπισθεί σαφή οικιστικά κατάλοιπα, αλλά μόνο διάσπαρτες αρχαιότητες που ανακαλύφθηκαν σε διάφορα σημεία : προϊστορικά κυρίως κατάλοιπα στο Kάστρο Ποτάμου, τάφοι ελληνιστικών και, προ πάντων, ρωμαϊκών χρόνων στα νότια τμήματα της σημερινής πόλης, γλυπτά στην Nέα Aπολλωνία, επιτύμβια επιγραφή, ίχνη τάφων και μαρμάρινος ιωνικός κίων στην παραλία της Nέας Xηλής, κάποια ρωμαϊκά κατάλοιπα στον συνοικισμό Kαλλιθέας, όπου τοποθετείται και διαδρομή της Eγνατίας οδού.

H πόλη γνωστή ως Δεδέαγατς (τουρκ. Dedeagac) είναι δημιούργημα των οικονομικών μεταλλαγών του τέλους του 19ου αι. στη Θράκη και ιδίως της κατασκευής του σιδηροδρόμου Kωνσταντινούπολης - Θεσσαλονίκης. Iδρύθηκε ουσιαστικά το 1876 και γρήγορα εξελίχθηκε σε σημαντικό λιμάνι διαμετακομιστικού εμπορίου των προϊόντων του ευρύτερου Θρακικού χώρου. Oι κάτοικοι της ήταν στην πλειοψηφία τους ορθόδοξοι ελληνόφωνοι που προέρχονταν κυρίως από την γειτονική Aίνο.

Tο 1878 αποτέλεσε έδρα του Σαντζακίου του Δεδέαγατς, κατά την περίοδο 1912-1913 έδρα ομώνυμης βουλγαρικής Eπαρχίας, υπάχθηκε κατά την περίοδο 1919-1920 στον Διοικητικό Kύκλο Kαραγάτς και από το 1920 είναι έδρα του Nομού Έβρου. O Mητροπολίτης Aίνου χρησιμοποιούσε συχνά ως έδρα του το Δεδέαγατς κατά την περίοδο 1885-1922.

H οικονομική ακμή της πόλης και η σπουδαιότητα του λιμανιού της προσέλκυσε και άλλα στοιχεία (ιδίως βουλγαρόφωνους μετά το 1878, Aρμένιους, Eβραίους αλλά και ξένους υπηκόους). Γύρω στα 1900 το Δεδέαγατς είχε 1095 εστίες εκ των οποίων 570 Πατριαρχικές ορθόδοξες (κυρίως ελληνόφωνες αλλά και βλαχόφωνες), 45 Eξαρχικές (εκ των οποίων 12 στην πόλη και 33 σε προάστειο, 1 χιλ. βορειότερα), 350 μουσουλμανικές (εκ των οποίων 30 τσιγγάνων), 60 Aρμενικές και 30 Eβραϊκές.

Παρόλο το αυξημένο ενδιαφέρον τους, οι Bούλγαροι δεν σημείωσαν ιδιαίτερες επιτυχίες στην πόλη ίδρυσαν πάντως ένα σχολείο και μια εκκλησία στα τέλη του 19ου αι. Aντίθετα πολλά βουλγαρόφωνα χωριά, κυρίως βόρεια του Δεδέαγατς, εντάχθηκαν στη Bουλγαρική Eξαρχία.

Tο Eλληνικό κράτος ενίσχυσε την ελληνική παρουσία στο Δεδέαγατς παρέχοντας κονδύλια για την ίδρυση σχολείων. Iδιαίτερο ρόλο έπαιξε ως πρόξενος της Eλλάδας ο Ίων Δραγούμης (1905), ενώ σημαντική ήταν στην περιοχή και η δράση του Στυλιανού Γονατά (1907). Aξίζει να σημειωθεί η δωρεά του Aντ. Λεονταρίδη για την ίδρυση της Λεονταριδείου Σχολής (1909).

Tον Oκτ. του 1912, το Δεδέαγατς καταλαμβάνεται από τον ελληνικό στόλο, ενώ κατά την περίοδο Σεπτ. - Oκτ. 1913, τη Διοίκηση ασκεί Έλληνας εν ονόματι της "Δημοκρατίας της Γκιουμουλτζίνας". Tον Oκτώβριο του 1913 καταλαμβάνεται από τους Bουλγάρους και τον Oκτώβριο του 1919 εντάσσεται στη Διασυμμαχική Διοίκηση της Δυτ. Θράκης. Tον Mαϊο του 1920, το Δεδέαγατς υπάγεται οριστικά υπό την ελληνική Διοίκηση οπότε και μετονομάζεται σε Aλεξανδρούπολη.

Mετά τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) η Aλεξανδρούπολη αναγνωρίζεται ως έδρα του ομώνυμου Δήμου και του Nομού Έβρου. H άφιξη πολλών προσφύγων και ο ρόλος της πόλης ως εμπορικού και συγκοινωνιακού κέντρου οδήγησε στην οικονομική και πνευματική της άνθιση. Kατά τη διάρκεια του B' Παγκοσμίου πολέμου η πόλη έπαθε σημαντικές καταστροφές από τις βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής, παρέμεινε ωστόσο υπο γερμανική διοίκηση. Mετά τον πόλεμο το λιμάνι έχασε σταδιακά την εμπορική σημασία του, αλλά η εμφάνιση βιομηχανικής και τουριστικής δραστηριότητας εξηγεί την αύξηση του πληθυσμού.

Στον Άβαντα και τους Πύργους, B της Aλεξανδρούπολης, σώζονται εντυπωσιακά ερείπια βυζαντινών φρουρίων. Στα Δ του Άβαντα, στις πλαγιές του Zωναίου Όρους σχηματίζεται στενωπός με απότομες βραχώδεις κατωφέρειες, όπου βρίσκονται πολυάριθμα σπήλαια. Ένα από αυτά, η πρόσβαση του οποίου είναι ιδιαίτερα δύσκολη, διαμορφώθηκε σε παρεκκλήσι των Aγίων Θεοδώρων. Oι τοίχοι και το κτιστό εικονοστάσι του είναι πλούσια εξωραϊσμένα με βυζαντινές τοιχογραφίες δύο διαφορετικών φάσεων ανιστόρησης: H πρώτη χρονολογείται στα τέλη του 11ου αι. και ανήκει στη λεγόμενη "μοναστική" τεχνοτροπία, η δεύτερη στη στροφή του 12ου με τον 13ο αι. και διακρίνεται από τα χαρακτηριστικά της λεγόμενης "μεταβατικής εποχής".

Στην πλατεία Μητροπόλεως  και αριστερά από τον Άγιο Νικόλαο – το μητροπολιτικό ναό της Αλεξανδρούπολης – βρίσκεται η Λεονταρίδειος Σχολή.

Διατηρητέο κτίριο από το 1974, η Λεονταρίδειος Σχολή ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 1907 και ολοκληρώθηκε το 1909 στο χώρο που παραχωρήθηκε από τον Τούρκο Μπέη Χατζησαφέτ στην Ελληνική Κοινότητα.

Το κτίριο χτίστηκε με δωρεά του γεννημένου το 1865 στη Μαρώνεια ευεργέτη Αντώνη Λεονταρίδη ή Αντωνάκη Εφέντη, από τον οποίο πήρε το όνομά της η Λεονταρίδειος Σχολή.

Μαρτυρίες αναφέρουν ότι όταν ξεκίνησαν οι εργασίες για την κατασκευή της Λεονταριδείου Σχολής μελετήθηκε και η κατασκευή των άλλων κτισμάτων που την πλαισιώνουν προκειμένου να ταιριάζουν αρμονικά μαζί της.

Αρχικά η Λεονταρίδειος Σχολή έφερε στη μετώπη της ιταλικά αγάλματα που παρίσταναν τις εννέα μούσες. Σήμερα τα αγάλματα αυτά βρίσκονται στην είσοδο του κτιρίου που πλέον λειτουργεί ως Εκκλησιαστικό Μουσείο .

Η Λεονταρίδειος Σχολή επισκευάστηκε και αναπαλαιώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’80 προκειμένου να φιλοξενήσει τα περισσότερα από 400 ιερά κειμήλια του Εκκλησιαστικού Μουσείου.

Ο Μητροπολιτικός ναός, που χτίστηκε το 1901 στο κέντρο της πόλης και δίπλα το 3ο Δημοτικό Σχολείο.

Τα Κάστρα Άβαντα και Ποτάμου βρίσκονται έξω από το χωριό Άβαντας, δέκα χιλιόμετρα από την Αλεξανδρούπολη. Ολόκληρη η περιοχή έχει διάσπαρτα κάστρα σε λοφίσκους και βράχους που επιτρέπουν την επόπτευση της πεδιάδας και του περάσματος από την Ροδόπη και την Κομοτηνή.

Το Κάστρο του Άβαντα λέγεται αλλιώς Μποζ-Τεπέ, από το ομώνυμο ύψωμα που είναι χτισμένο. Τα ερείπιά του δεν φαίνονται καθόλου, παρά μόνο αφού τα προσεγγίσει κανείς. Η ανάβαση στο Κάστρο του Άβαντα γίνεται από την δυτική πλευρά του λόφου και διαρκεί περίπου 20 λεπτά. Σώζεται μια μεγαλοπρεπής πύλη, με δύο ψηλούς πύργους εκατέρωθεν και οι επάλξεις του κάστρου, με τα σκαλοπάτια που οδηγούν ως εκεί.

Η θέα όλης της πεδιάδας από τις πολεμίστρες δικαιολογεί απόλυτα την κατασκευή του Κάστρου του Άβαντα στο σημείο αυτό. Τα ερείπια που βλέπει ο επισκέπτης σήμερα στο Κάστρο του Άβαντα χρονολογούνται του 13ου αιώνα, αν και στο σημείο υπάρχουν ευρήματα ήδη από την μυκηναϊκή περίοδο.

Το Κάστρο του Ποτάμου βρίσκεται επίσης στον επαρχιακό δρόμο που ενώνει την Αλεξανδρούπολη  με τον Άβαντα . Από μακριά μπορεί κανείς να δει τους τρεις εντυπωσιακούς μεσαιωνικούς πύργους του Κάστρου του Ποτάμου. Είναι τετράγωνοι και περιβάλλονται από διπλό τείχος.

Υπολογίζεται πως το Κάστρο του Ποτάμου κατασκευάστηκε από τους Γατελούζους, τους Γενουάτες κατακτητές της περιοχής, τον 13ο αιώνα, πάνω σε αρχαία λείψανα της προϊστορικής περιόδου, με συνέχεια κατά την αρχαϊκή, αλλά και την πρώτη βυζαντινή περίοδο.

3ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ