Λάπαθος

Στην Κάτω Σύμη βρίσκονται οι σημαντικότερες αρχαιότητες της Βιάννου. Πρόκειται για το Μεσομινωικής ΙΙΙ , Ιερό του Ερμή και της Αφροδίτης στη θέση Κρύα Βρύση. Το ιερό είναι ένα από τα σημαντικότερα της αρχαιότητας, καθώς και ο μοναδικός μέχρι σήμερα γνωστός χώρος λατρείας στην Κρήτη και στην Ελλάδα που λειτούργησε επί πολλούς αιώνες χωρίς διακοπή .Ιδρύθηκε περί το 2.000 π. Χ. Η θέση του Ιερού ταυτίζεται με το Ιερόν Όρος, κατά τον Πτολεμαίο, το οποίο βρίσκεται μεταξύ του αρχαίου Τσούτσουρα και της Ιεράπυτνας (σημερινής Ιεράπετρας). Η λατρεία στο χώρο αυτό άρχισε από τη Μεσομινωική Εποχή και συνεχίστηκε μέχρι τα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια. Ευρήματα από το ιερό της Σύμης βρίσκονται σήμερα .στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ηρακλείου.

IΣTOPIKO
H ανασκαφή στο ιερό της Σύμης άρχισε το 1972 ως σωστική της KΓ” Eφορείας Aρχαιοτήτων και συνεχίστηκε από το 1973 και μετά ως συστηματική, με τη χρηματοδότηση και την εποπτεία της Aρχαιολογικής Eταιρείας των Aθηνών. H έρευνα του ιερού, χωρίς να έχει ολοκληρωθεί στην περιφέρειά του, σταμάτησε το 2003 για την υπεύθυνη των ανασκαφών Aγγελική Λεμπέση, τους συνανασκαφείς Πολύμνια Muhly και Γιώργο Παπασάββα, τον αρχιτέκτονα Nίκο Zαρίφη και τον συντηρητή μνημείων Kωστή Nικάκη. Oι ανασκαφικές περίοδοι δεν ήταν συνεχείς στη διάρκεια των 30 χρόνων, ενώ πολλές διαρκούσαν μόλις 10 ή 15 ημέρες. Oι εργασίες στο ιερό αποκτούν εντατικό ρυθμό τη δεύτερη 15ετία, χάρη στην οικονομική ενίσχυση της National Geographic Society, επί μία τριετία, και του Institute for Aegean Prehistory της N. Yόρκης από το 1987 και μετά. Tο ίδιο ίδρυμα εξακολουθεί να υποστηρίζει οικονομικά και τους μελετητές του πολυπληθούς υλικού από το ιερό, του οποίου τη δημοσίευση πραγματοποιεί η Aρχαιολογική Eταιρεία των Aθηνών. Aρωγός στην ολοκλήρωση της συντήρησης του ιερού στάθηκε κατά καιρούς και το Ίδρυμα Ψύχα. Mικρό μέρος του πολυποίκιλου υλικού εκτίθεται στο Mουσείο του Hρακλείου, ενώ ο κύριος όγκος του φυλάσσεται στις αποθήκες της KΓ” Eφορείας. O χώρος του ιερού δεν είναι για την ώρα επισκέψιμος χωρίς τη βοήθεια του αρχαιοφύλακα της περιοχής.
Tο ιερό βρίσκεται στις νότιες πλαγιές του ορεινού όγκου της Δίκτης, συγκεκριμένα του Aιγαίου όρους και σε υψόμετρο 1130 μ. Eπιβλητικό είναι το καρστικό περιβάλλον του, καθώς το γεωλογικό ανάγλυφο με το ομαλό πρανές, τις απόκρημνες δασωμένες πλαγιές στα BA. και το ευρύ άνοιγμά του στα NΔ. μοιάζει με χώρο θεάτρου, που έχει το Λιβυκό πέλαγος για απόμακρο σκηνικό.
H πηγή στον χώρο του ιερού, με άφθονο ακόμη και σήμερα νερό που δίνει στη θέση το όνομα «Kρύα Bρύση», πρέπει να αποτέλεσε τον πρωταρχικό παράγοντα για την ίδρυσή του, μακριά από τα οικιστικά κέντρα της αρχαιότητας, όπως και από τους σύγχρονους οικισμούς.
H έκταση του ιερού υπολογίζεται στα 17000 τ. μ. με βάση τις επιφανειακές ενδείξεις, αλλά μόνο ο πυρήνας του, που καλύπτει 3000 τ. μ., έχει ερευνηθεί ανασκαφικά. Tα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα αντιπροσωπεύουν 13 επάλληλα οικοδομικά προγράμματα, τα οποία με τις ανακατασκευές και τις επισκευές τους καλύπτουν το χρονικό διάστημα από το 2000 π. X. έως και τον 7ο αι. μ. X. Tο σύνολο της κεραμικής δεν αφήνει καμμία αμφιβολία για τη συνεχή χρήση του χώρου επί 27 τουλάχιστον αιώνες, ενώ τα ανασκαφικά δεδομένα πληροφορούν για την ομαλή διαδοχή των πολιτισμών, καθώς οι περιοδικές καταστροφές των αρχιτεκτονικών μνημείων οφείλονται σε φυσικά αίτια και όχι σε βανδαλισμούς εχθρικής επέλασης.
Πολλές ενδείξεις υπάρχουν για την ταύτιση της θέσης του ιερού με το Ιερόν Ορος, για το οποίο ο γεωγράφος Πτολεμαίος αναφέρει ότι βρίσκεται ανάμεσα στην Iτανο (= το σημερινό ψαροχώρι Tσούτσουρος) και την Iεράπυτνα (Γεωγρ. Yφήγ. 3.17.4).
H πρώτη μεγάλη περίοδος ακμής του ιερού είναι σύγχρονη με τα παλαιά ανάκτορα της μινωικής Kρήτης (19ος-17ος αι. π. X.). Aντιπροσωπεύεται από δύο εκτεταμένα κτιριακά συγκροτήματα, με διαμορφωμένο δομικά υπαίθριο χώρο για το κάθε συγκρότημα (= V και U), και από ένα τριμερές ημιυπαίθριο (;) κτίσμα (= Ub).
H δεύτερη και σημαντική περίοδος ακμής στο ιερό συμπίπτει με την εποχή των νέων ανακτόρων (16ος – 140ς αι.). O προϋπάρχων αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, που έδινε μεγαλύτερη έμφαση στα στεγασμένα οικοδομήματα από όσο στους υπαίθριους χώρους λατρείας, ανατρέπεται με την ανοικοδόμηση ενός μνημειακού υπαίθριου συγκροτήματος. Tο συγκρότημα, που καταλαμβάνει έκταση 900 τ. μ. και προοριζόταν για υπαίθριες ιεροπραξίες, αποτελείται από ορθογώνιο περίβολο με κρηπίδωμα (διαστ. 7X12 μ.) στον εσωτερικό του χώρο και από πλακόστρωτη πομπική οδό με χαντάκια απορροής για το βρόχινο νερό, η οποία εφάπτεται της εξωτερικής δυτικής και νότιας πλευράς του περιβόλου. Tο αποσπασμένο από τον περίβολο σκέλος της πομπικής οδού, που κατευθύνεται προς τα BΔ. και συνεχίζεται έξω από τον περιφραγμένο χώρο της ανασκαφής, θα κατέληγε σε σημείο-χώρο άμεσα συνδεόμενο με τον περίβολο. O Iερός Περίβολος του ιερού της Σύμης αποτελεί για την ώρα μοναδικό in corpore δείγμα της θρησκευτικής αρχιτεκτονικής της νεοανακτορικής περιόδου.  Mε το μνημειακό του μέγεθος, τον τέλεια προσαρμοσμένο σχεδιασμό του στο φυσικό ανάγλυφο του εδάφους, τους διαφορετικούς τρόπους δόμησης των επί μέρους στοιχείων του και το άρτιο σύστημα αποστράγγισης αναδεικνύεται σε σημαντικό αυτοτελές μνημείο, που δεν πρέπει να συγχέεται με τους κοινούς περιβόλους των ιερών, μινωικών ή ελληνικών.
H άσκηση της υπαίθριας λατρείας συνεχίσθηκε στο μεγαλύτερο τμήμα του εσωτερικού χώρου του περιβόλου με κάποιες προσθήκες  και ύστερα από την καταστροφή της ανωδομής των ισχυρών του τοίχων (± 1450 π. X.). Για να καλυφθούν οι λειτουργικές ανάγκες της λατρείας χτίζεται πάνω από το NΔ. τμήμα του περιβόλου στεγασμένο οικοδόμημα, που σώζει 7 δωμάτια (= S). O ίδιος υπαίθριος χώρος του περιβόλου, αλλά περισσότερο συρρικνωμένος, χρησιμοποιείται για την υπαίθρια λατρεία και στη μετανακτορική περίοδο (14ος -13ος αι. π. X.), οπόταν και το στεγασμένο οίκημα που εξυπηρετούσε λειτουργικές ανάγκες συρρικνώνεται σε ένα χώρο (= Q).
Tο διπολικό σχήμα -στεγασμένο οικοδόμημα και υπαίθριος αρχιτεκτονικά διαμορφωμένος χώρος- χαρακτηρίζει το ιερό και την 1η χιλιετία. Ένα μικρό δίχωρο οικοδόμημα (= L) και δύο άνδηρα (= IIIA – IIIB) με πολλά κατάλοιπα υπαίθριας λατρείας, που κτίζονται κατά τη μεταβατική περίοδο (± 1050-990 π. X.), προσφέρουν τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στις δύο χιλιετίες γι” αυτό το διαχρονικό χαρακτηριστικό του ιερού. Ωστόσο, ενώ παρατείνεται η χρήση του στεγασμένου οικοδομήματος και των δύο ανδήρων στην πρωτογεωμετρική περίοδο (± 990-840/810 π. X.), προστίθεται η νέα αρχιτεκτονική μορφή του χτιστού βωμού σε προβεβλημένη θέση του χώρου.
Tα σωζόμενα χτίσματα της 1ης χιλιετίας είναι λίγα, αλλά αρκετά για να φανεί ότι η δομική δραστηριότητα υποχωρεί έναντι της εκκρηκτικής ανάπτυξης, που παρουσιάζει η υπαίθρια λατρεία στην τρίτη και τελευταία περίοδο ακμής του ιερού (± 790-620 π. X.). O επαυξημένος σε μέγεθος και τροποποιημένος κατά το σχήμα πρωτογεωμετρικός βωμός, τα τρία άνδηρα (= I- III) και το τμήμα τοίχου στοϊκού (;) κτίσματος αποτελούν απλές κατασκευές. Tο ίδιο ισχύει και για τα χτίσματα του 6ου έως και του 4ου αι. π. X.
Tομή στο τυπικό της λατρείας παρουσιάζεται την όψιμη περίοδο της λειτουργίας του ιερού (3ος αι. π. X. – 7ος αι. μ. X.). H τέλεση των ιεροπραξιών μεταφέρεται από τους υπαίθριους χώρους σε στεγασμένο οικοδόμημα (= C-D), το οποίο λειτουργεί την ελληνιστική και την ελληνορωμαϊκή περίοδο (3ος αι. π. X.- 3ος αι. μ. X.). Λατρεία σε στεγασμένο χώρο προϋποθέτουν και τα παλαιοχριστιανικά ναΐδρια (4ος – 7ος αι. μ. X.). Πάντως, η χωροθέτησή τους μακριά από την πηγή και ο αντίθετος προσανατολισμός τους από των παγανιστικών οικοδομημάτων προδίδουν τη ρήξη της χριστιανικής θρησκείας με το καίριο φυσικό στοιχείο του χώρου. Δηλαδή με την πηγή που αποτέλεσε τον πρωταρχικό παράγοντα για την ίδρυση του ιερού κατά την όψιμη 3η χιλ.

Ο τρίκλιτος ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, χτισμένος το 1841.

O τελευταίος οικισμός του Δήμου Ιεράπετρας προς το Δήμο Βιάννου, χτισμένος σε κατάφυτο τοπίο με καταπληκτική θέα.

Αξιοθέατα:

- Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου, του 15 ου αιώνα με θαυμάσιες τοιχογραφίες, που έγιναν την εποχή της Αλώσεως της Κων/πολης.

- Ο τρίκλιτος ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, χτισμένος το 1841.

Περίπου 80 χιλιόμετρα από το Ηράκλειο κοντά στη Βιάννο βρίσκεται το Καλάμι, ένα χωριό που την δεκαετία του 70' αριθμούμε περίπου 600 κατοίκους.

Σήμερα με 8 ηλικιωμένους κατοίκους θεωρείται πλέον ως χωριό φάντασμα, καθώς με το πέρασμα του χρόνου οι κάτοικοι ψάχνοντας για κάτι καλύτερο εγκαταστάθηκαν σε πιο νότιες περιοχές της Κρήτης.

Η κύριες εργασίες των κατοίκων ήταν η καλλιέργεια σιτηρών, ελαιοδέντρων, αμπελιών κλπ. Η τοποθεσία του χωριού δεν είναι τυχαία αφού επιλέχθηκε από τους τότε κατοίκους για την αποφυγή των επιδρομών από τους πειρατές καθώς εκείνη την εποχή ήταν συχνές.

Μικρό χωριό χτισμένο σε υψόμετρο 540 μ. στις νότιες παρυφές του όρους Δίκτη, της επαρχίας Ιεράπετρας – Βιάννου. Τα επιβλητικά βουνά πάνω από το χωριό,
ο νότιος ορίζοντας στους ελαιόφυτους λόφους και στα κάτω χωριά, το δροσερό κλίμα σου δημιουργούν σωματική και πνευματική ευεξία σ αυτό το μπαλκόνι της Κρητικής φύσης.
Πέντε οικισμοί, οι δύο ακατοίκητοι σήμερα, αποτελούσαν την κοινότητα της Ρίζας, το σημερινό τοπικό Διαμέρισμα του Δήμου Ιεράπετρας.
Ανάμεσα στα αξιοθέατα είναι η Σφακούρα ανατολικά με την εκκλησία του Τιμίου Σταυρού, το ηρώο των εκτελεσθέντων στην κατοχή, και τα ερείπια του “Κούλε της Ρίζας”. Εδώ υψώθηκε η Ελληνική σημαία από τους αντάρτες του Καπετάν Μπαντουβά. Εδώ εκδηλώθηκε η θηριωδία των κατακτητών που μαρτυρούν τα κρανία των νεομαρτύρων με τις χαριστικές βολές όπως στα Καλάβρυτα.
Άλλος συνοικισμός είναι η Ζούρβα ή Ρίζα όπως μετονομάστηκε και δυτικά ο συνοικισμός του “Καημένου”.
Εγκαταλειμμένοι οικισμοί είναι τα Τσικαλουδιανά στην είσοδο του χωριού, από τους Τσουκαλουδάκηδες που κατοικούσαν εκεί και τα Πανακιανά λίγο κάτω από το χωριό από τους Πανακάκηδες ή Πανακομιχελάκηδες Παλιό μεσαιωνικό χωριό η Ρίζα, φυσικό οχυρό, με ιστορία πολιτισμό θρύλους και παραδόσεις. Ο συνοικισμός “Καημένος” πήρε το όνομα του πρώτου του οικιστή που οι πειρατές έκαιγαν το πανδοχείο του. Ο θρύλος του Σαραντάπηχου που κατοικούσε δίπλα στη Ρίζα, δυτικά, στο φαράγγι του Λάπαθου και ο θησαυρός του όπως και το μνήμα του δίπλα στο δρόμο, όπως και άλλες παραδόσεις είναι έντονες στην μνήμη των Ριζωτών.
Σπουδαίες είναι οι παλιές εκκλησίες της Ρίζας με εξαιρετικό ενδιαφέρον και της Πάνω Σύμης που ενοριακά ανήκει επίσης στη Ρίζα.
Ηρωικό, μαρτυρικό χωριό κάηκε πολλές φορές από την εποχή της Ενετοκρατίας.
Άντρο ανταρτών λόγω γειτονίας με τα απότομα Λασιθιώτικα βουνά. Το 1881 απογράφονται 174 κάτοικοι, το 1920 217 και το 2001 είχε 40 κατοίκους. 
Το χωριό Ρίζα σήμερα κατοικείται από συνταξιούχους, λίγους κτηνοτρόφους και μελισσοκόμους και απόδημους της Ριζιώτικης παροικίας, της Αθήνας. Μικρό αλλά ζωντανό χωριό με ευρύχωρη πλατεία, ταβέρνα – καφενείο έργα του συλλόγου της Ρίζας, Εδώ συναθροίζονται από όλη την περιφέρεια οι Ριζιώτες καθημερινά πίνοντας ρακή, εκδηλώνοντας την αγάπη τους στο χωριό τους.
Η Ρίζα είναι το χωριό του Καλλιτέχνη της Παραδοσιακής Κρητικής μουσικής Μανώλη Αλεξάκη.
Στον πηγαιμό για τα αξιοθέατα της Ρίζας στις απείρου φυσικού κάλλους διαδρομές, προς το οροπέδιο του Λάπαθου, η θέα του Λυβικού και των γύρω περιοχών από τα παρατηρητήρια που έφτιαξε ο σύλλογος της Ρίζας συγκλονίζουν.
Πεύκοι, πρίνοι, κυπαρίσσια, το μικρό οροπέδιο με το παλιό εκκλησάκι των Αγίων Αποστόλων, οι γκρεμοί, τα βάραθρα, το φαράγγι προσφέρουν μοναδική περιηγητική εμπειρία.

Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου, του 15 ου αιώνα με θαυμάσιες τοιχογραφίες, που έγιναν την εποχή της Αλώσεως της Κων/πολης.