Στάδιο Ελούντας

Η Ολούς υπήρξε μια από τις σημαντικότερες εκατό πόλεις της αρχαίας Κρήτης, με πληθυσμό άνω των 30.000 ψυχών. Το διοικητικό σύστημα της Ολούντος ήταν η ευνομία, ένα είδος δημοκρατίας. Στην Ολούντα λατρευόταν ο Ταλλαίος Δίας, ο Απόλλωνας και η Βριτόμαρτις με ναό αφιερωμένο σ΄ αυτήν. Είχε δικά της νομίσματα. Ο Σβορώνος αναφέρει 11 διαφορετικούς τύπους. Στα περισσότερα παριστάνεται στη μία πλευρά η Άρτεμις Βριτόμαρτις, και από την άλλη ο Ζευς αετοφόρος, ή δελφίνι ή άστρο. Η ακμή της Ολούντας συνεχίστηκε και κατά την πρώτη Βυζαντινή περίοδο. Το μαρτυρούν η Βασιλική του Πόρου με το θαυμάσιο μωσαϊκό, επισκέψιμο σήμερα και η Βασιλική της Κολοκύθας με τα εξαίσια λευκά μάρμαρα.

Ελούντα, Άγιος Νικόλαος στην Κατεβατή
Ο Άγιος Νικόλαος, που εορτάζει στις 6 Δεκεμβρίου, βρίσκεται στο νότιο άκρο του σύγχρονου οικιστικού συνόλου της Ελούντας, στο Σχίσμα. Η θέση την εποχή της Βενετοκρατίας ονομαζόταν Κατεβατή, εξαιτίας της ομώνυμης πηγής νερού, και ανήκε στην παρτινέντζια της Φουρνής.
Ο ναός είναι σχετικά μεγάλων διαστάσεων, μονόχωρος καμαροσκέπαστος, με βορινό παράθυρο και είσοδο, η οποία φέρει απλό ημικυκλικό ανακουφιστικό τόξο. Στη βόρεια πλευρά του έχει προστεθεί μεγάλο προστώο, ενώ πρόσφατα έχει στρωθεί με πλάκες όλος ο περιβάλλων χώρος.
Για τον Άγιο Νικόλαο στην Κατεβατή γίνεται μνεία σε έγγραφο του 1613, όταν ο ναός ανήκει στην οικογένεια Πεδιώτη της Φουρνής. Επίσης, δηλώνεται στην απογραφή των εκκλησιών και των μονών του 1635 από το φεουδάρχη Μάρκο Παπαδόπουλο, η οικογένεια του οποίου είχε περιουσία στην Ελούντα και άλλες περιοχές της περιφέρειας της Φουρνής.