Σκάλες

23 χιλιόμετρα ανατολικά της Ιεράπετρας βρίσκεται ο Μακρύ Γιαλός, ένα μεγάλο παραθαλάσιο χωριό, και ένα απ’ τα πιο δημοφιλή καλοκαιρινά θέρετρα σε ολόκληρη την Κρήτη. Ο Μακρύ Γιαλός, παίρνει το όνομά του και χαρακτηρίζεται από τις μεγάλες αμμώδεις παραλίες του, τις οποίες κάθε χρόνο απολαμβάνουν χιλιάδες, ντόπιων και αλλοδαπών επισκεπτών. Βρίσκεται κοντά στην έξοδο του καταπράσινου φαραγγιού των Πεύκων. Αποτελείται από δύο οικισμούς, του Μακρύ Γιαλού και της Ανάληψης.

Η νεώτερη ιστορία τον καταγράφει ως ένα μικρό ψαροχώρι με λιγοστούς κατοίκους το οποίο εξυπηρετούσε ως διαμετακομιστικό κέντρο αγροτικών προϊόντων και ζώων, όμως το ιδανικό φυσικό τοπίο έμμελε να αλλάξει καθοριστικά την ταυτότητα της περιοχής. Ο σημερινός πληθυσμός είναι 760 κάτοικοι.

Οι μεγάλες τουριστικές επενδύσεις που ξεκίνησαν την δεκαετία του 80’ ανέδειξαν την ποιότητα του Μακρύ Γιαλού και τον μετέτρεψαν σε ιδανικό καλοκαιρινό προορισμό. Η χρυσαφένια άμμος, τα αβαθή και βραβευμένα με γαλάζια σημάια νερά των παραλιών του Μακρύ Γιαλού, η πλήρης και πολυδιάστατη κάλυψη υπηρεσιών που προσφέρονται, ταύτισαν την περιοχή ως ενδεδειγμένο οικογενειακό προορισμό και όχι μόνο.
H κομβική θέση του ανάμεσα στην Ιεράπετρα και τη Σητεία συνιστά το Μακρύ Γιαλό ιδανικό ορμητήριο για δραστηριότητες εναλλακτικού τουρισμού στην Ανατολική Κρήτη ενώ το ήπιο κλίμα του προσελκύει κυρίως βορειοευρωπαίους πολίτες στην αγορά γης και κατοικιών . Το μικρό και γραφικό λιμανάκι τροδοδοτεί τις ταβέρνες της περιοχής με φρέσκα ψάρια ενώ τους καλοκαιρινούς μήνες πραγματοποιούνται ημερήσιες εκδρομές προς το Γαιδουρονήσι και το Κουφονήσι.

Η αξία της περιοχής του Μακρύ Γιαλού φαίνεται ότι εκτιμάται από αρχαιοτάτων χρόνων, και τα ερείπια της μινωικής έπαυλης, (μικρογραφία του ανακτόρου της Κνωσού) που χρονολογείται στα 1500 π.Χ το είναι ο καλύτερος μάρτυρας
Στην περιοχή βρίσκεται επίσης και η μεγάλη ρωμαική έπαυλη η ηλικία της οποίας χρονολογείται μεταξύ 1ου π.Χ και 3ου μ.Χ αιώνα και στην οποία πιστεύεται πως έμενε Ρωμαίος εκατόνταρχος, ο οποίος επόπτευε τις καλλιέργειες θαλάσσιων σαλιγκαριών για την παραγωγή της πολύτιμης τότε πορφύρας.

Στο Μακρύ Γιαλό μπορείτε να επισκεφθείτε τις εκκλησίες τοπυ χωριού, τη Ρωμαική βίλα στο Κατωβίγλι, και τη Μινωική έπαυλη στα Πλακάκια. Αξίζει να κάνετε εξορμήσεις στα γύρω ορεινά χωριά και να περπατήσετε στο φαράγγι των Πεύκων ή των Πεταλούδων. Είναι ένα όμορφο φαράγγι, με το άρωμα των πέυκων να σας συντροφεύει σε κάθε σας βήμα.

Αβαθής παραλία με χρυσή αμμουδιά και καταγάλανα νερά, απάνεμη και οργανωμένη αποτελεί ιδανικό οικογενειακό προορισμό

Η ζωή στη ρωμαϊκή έπαυλη στο Μακρύ Γιαλό διήρκεσε περίπου 3 αιώνες από τον 1° αι. π.Χ. έως και τον 3° μ.Χ. Η μακραίωνη κατοίκησή της τεκμηριώνει τη σπουδαιότητά της αλλά και τον πλούτο της περιοχής τόσο στον ανροτικό τομέα όσο και τον ναυτικό.

Το κτήριο ήταν ισόγειο σκεπασμένο με κεραμίδια και τα 37 δωμάτια και χώροι του αναπτύσσονταν γύρω από μια μακρόστενη αυλή. Αν και βρέθηκε σε αρκετά κακή κατάσταση, ενδεικτική της πολυτελούς κατασκευής του ήταν η επίστρωση δαπέδων και τοίχων ορισμένων δωματίων με μαρμάρινες πλάκες, όπως και το ψηφιδωτό στο δάπεδο της εισόδου, όπου μαύρες και άσπρες ψηφίδες σχηματίζουν γεωμετρικά θέματα που περιβάλλονται από φύλλα κισσού.

Οι προσφιλείς στο ρωμαϊκό κόσμο λουτρικές εγκαταστάσεις (balneum) αποκαλύφθηκαν στη νότια πτέρυγα της έπαυλης. Περιλαμβάνουν μια υπαίθρια πεταλόσχημη δεξαμενή με κλίμακα καθόδου (piscina) επενδυμένη με μάρμαρο, η οποία περιβάλλεται από χώρους με ψηφιδωτά δάπεδα που απεικονίζουν γεωμετρικά σχέδια με κύκλους, ενώ κοντά βρέθηκε και το χαρακτηριστικό υπόκαυστο με 56 κιονίσκους. Το νερό διοχετευόταν από τις δεξαμενές στο βαλανείο με ένα σύστημα κτιστών και σωληνωτών αγωγών.

Τριάντα (30) χλμ. ανατολικά της Ιεράπετρας και τριαντατρία (33) νότια της Σητείας, πάνω στο νότιο οδικό άξονα Σητείας-Ιεράπετρας, βρίσκεται ο Μακρύ Γιαλός στο Λυβικό πέλαγος. Το όνομα του προέρχεται από την μεγάλη αμμώδη παραλία που υπάρχει εκεί. Ήδη από την Προϊστορική Εποχή κατοικήθηκε η περιοχή αφήνοντας σημαντικά λείψανα του παρελθόντος. Ένα από αυτά είναι τα θεμέλια μιας ρωμαϊκής έπαυλης, η οποία αποκαλύφθηκε στην θέση Κατωβίγλι, δίπλα από την εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Οι συστηματικές ανασκαφές απέδειξαν την ύπαρξη μεγάλης εγκατάστασης (έπαυλη) που χρονολογείται από τον 1ο π.Χ. ως τον 3o αι. μ.Χ.

Εκτός των δωματίων και αποθηκευτικών χώρων, η έπαυλη διέθετε λουτρικό συγκρότημα με υπαίθρια δεξαμενή. Η διάταξη των χώρων δεν είναι απλή και συνθέτει ένα σύνολο που καταλαμβάνει προς το παρόν έκταση 1,5 στρεμμάτων, η έρευνα του οποίου δεν επιτρέπει ακόμη ασφαλή συμπεράσματα. Τα δωμάτια βρίσκονται γύρω από μια υπαίθρια αυλή, ενώ οι είσοδοι διαθέτουν μεγάλα πώρινα κατώφλια. Διάδρομοι και αυλές λειτουργούν ως κεντρικοί άξονες γύρω από τους οποίους εκτείνονται τα δωμάτια και οι βοηθητικοί χώροι. Ένα μεγάλο δωμάτιο με πολυτελές δάπεδο χρησίμευε ως αίθουσα υποδοχής. Η είσοδος της έπαυλης είχε ψηφιδωτό δάπεδο με γεωμετρικό και φυτικό διάκοσμο. Τα δάπεδα και οι τοίχοι των κυρίως δωματίων είναι επενδυμένα με μαρμάρινες πλάκες. Ταφικό δωμάτιο με κτιστό τον χώρο της κύριας ταφής, φούρνος με αψιδωτό άνοιγμα και χαρακτηριστική ύπαρξη στάκτης, αποτελούν χώρους εκτός των κυρίων δωματίων.

Στο νοτιοανατολικό τμήμα της έπαυλης ήταν το λουτρικό συγκρότημα, το γνωστό βαλανείο, με το χαρακτηριστικό υπόκαυστο και την πεταλόσχημη πισίνα, διαστάσεων 3,90 x 3,15 μ., που το δάπεδό της και τα σκαλοπάτια της ήταν επενδυμένα με μάρμαρο. Πρόκειται για τμήμα ενός εντυπωσιακού λουτρικού συγκροτήματος (βαλανείου) που κάλυπτε ένα μεγάλο μέρος της έπαυλης. Το νερό διοχετευόταν από τις δεξαμενές στο βαλανείο με ένα σύστημα κτιστών και σωληνωτών αγωγών. Ένα μεγάλο ψηφιδωτό με γεωμετρικές παραστάσεις βρέθηκε στον υπαίθριο χώρο δίπλα στην πισίνα. Ανάμεσα στους διάφορους χώρους του βαλανείου εντοπίστηκε ένα δωμάτιο με ταφική χρήση και μια ταφή. Εντύπωση προκάλεσε ωστόσο η ανυπαρξία σχεδόν κινητών ευρημάτων ή αρχιτεκτονικών μελών μέσα στα εντυπωσιακά αυτά αρχιτεκτονικά ερείπια. Μια συστηματική σύληση του χώρου ίσως και από πειρατές των βυζαντινών χρόνων μαζί με πρόσφατες αρπαγές συνάδουν σε μια τέτοια υπόθεση.

Οι ανασκαφές στο χώρο της ρωμαϊκής έπαυλης ξεκίνησαν το 1977 με υπεύθυνο τον αρχαιολόγο Ν. Παπαδάκη. Στον περιβάλλοντα χώρο της έπαυλης, η οποία βρίσκεται σε μικρή χερσόνησο, έχουν ανασκαφεί τάφοι ρωμαϊκής περιόδου. Ήδη ο Pendlebury (BSA χχχlll p. 100) είχε σημειώσει την ύπαρξη ρωμαικού συνοικισμού. Το 1937 από την ίδια περιοχή περισυνελέγη επιτύμβια ενεπίγραφη στήλη του 4ου μ.Χ. αι.

Η θαυμάσια θέση, στην οποία βρίσκεται το χωριό του Μακρύ Γιαλού, τριαντατρία (33) νότια της Σητείας και πάνω στο Λυβικό πέλαγος, δεν ήταν δυνατό να αγνοηθεί από τους Μινωίτες, όπου άφησαν σημαντικά ίχνη κατοίκησης. Πρόκειται για μια μινωική έπαυλη που βρίσκεται στη θέση Πλακάκια του Μακρύ Γιαλού, δυτικά του σημερινού οικισμού, χρονολογείται στην ΥΜ Ιβ περίοδο (1480 - 1425 π.Χ.) και από αρχιτεκτονικής άποψης αποτελεί τη μικρογραφία ενός μινωικού ανακτόρου. Η έπαυλη η οποία βρίσκεται πολύ κοντά σε ένα όρμο, όπου πιθανότατα στη μινωική περίοδο υπήρχε λιμάνι, έλεγχε την αγροτική παραγωγή της παράλιας πεδιάδας αλλά και τις ναυτικές επιχειρήσεις της νότιας ακτής.

Στο μέσο του κτηριακού συγκροτήματος εμφανίζεται η μεγάλη κεντρική αυλή γύρω από την οποία διαμορφώνονται οι υπόλοιποι χώροι με πλακόστρωτα δάπεδα και τοίχους επιστρωμένους με κονίαμα, ενώ υπάρχει και δυτική αυλή. Έχει ισχυρούς εξωτερικούς τοίχους, αυλές, πολλά δωμάτια, κατώφλια, πλακόστρωτα δάπεδα και χώρους που ίσως λατρευόταν το ιερό δένδρο. Στη βόρεια και βορειοανατολική πλευρά της κεντρικής αυλής υπάρχει πεσσοστοιχία από έξι και πέντε πεσσούς αντίστοιχα, από τους οποίους σώζονται μόνο οι βάσεις και ορίζουν τη θέση ενός κτιστού βωμού που εντοπίστηκε στα βόρεια της αυλής. Η κύρια είσοδος της έπαυλης ήταν προς τα βόρεια, υπήρχε όμως άλλη μια προς τα δυτικά. Η οροφή ήταν καλυμμένη με καλάμια και πηλό με τη μέθοδο που ήταν σε χρήση μέχρι πρόσφατα στην κρητική αγροτική αρχιτεκτονική. Η έπαυλη καταστράφηκε από πυρκαγιά.

Από τα κινητά ευρήματα τα πιο σημαντικά ήταν πήλινα και λίθινα αγγεία, ειδώλια και ένας σφραγιδόλιθος από στεατίτη με παράσταση ιερού πλοίου, μιας ιέρειας και ενός ιερού φοινικόδενδρου στη μέση. Η αρχιτεκτονική, ο μικρός αριθμός οικιακών χώρων και η σπουδαιότητα των ευρημάτων, όπως ο σφραγιδόλιθος που απεικονίζει ένα ιερό πλοίο, μαρτυρούν το θρησκευτικό χαρακτήρα της έπαυλης που δεν αποκλείεται να αποτελούσε σημαντικό θρησκευτικό κέντρο της γύρω περιοχής.

Διάφορα τυχαία ευρήματα ήλθαν κατά καιρούς στην επιφάνεια, αλλά συστηματικές ανασκαφές ξεκίνησαν το 1971 από τον τότε Έφορο Αρχαιοτήτων Κωστή Δαβάρα ο οποίος στη θέση Πλακάκια, στα βορειοδυτικά του συνοικισμού, εντόπισε την ύπαρξη μιας σημαντικής μινωϊκής αγροικίας της Υστερομινωικής Εποχής. Οι έρευνες ολοκληρώθηκαν το 1977 και απόδειξαν ότι η αγρέπαυλη καταστράφηκε από φωτιά.

Τριάντα χιλιόμετρα ανατολικά της Ιεράπετρας ,βρίσκεται η δημοτική ενότητα του Αγίου Στεφάνου που εκτός απ’ το ομώνυμο γραφικό χωριό περιλαμβάνει και το δημοφιλές τουριστικό θέρετρο του Μακρύ Γιαλού. Ο Πληθυσμός του οικισμού είναι 131 κάτοικοι (Απογραφή 2011), 305 κάτοικοι (Απογραφή 1583)

Χτισμένος πάνω σε λόφο στα 453 μ. υψόμετρο ο γραφικός οικισμός του Αγίου Στεφάνου αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ορεινής κουλτούρας του Κρητικού λαού. Η προνομιακή του θέση προσφέρει μοναδική θέα στο Λιβυκό Πέλαγος και τα βουνά της Θρυπτής ενώ σε απόσταση μικρότερη των έξι χιλιομέτρων κάτοικοι και επισκέπτες μπορούν να απολαύσουν τις πολυσύχναστες παραλίες του Μακρύ Γιαλού.

Οι παλιότεροι θα θυμόνται τον οικισμό με το όνομα «Γρας», ονομασία που για την προέλευση της υπάρχουν διαφορετικές ερμηνείες με τους περισσότερους να πιστέυουν πως πρ. Το σημερινό του όνομα το οφείλει στον εντυπωσιακό ιερό ναό του Αγίου Στεφάνου, ο οποίος διακρίνεται για την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, τον εσωτερικό αλλά και τον εξωτερικό διάκοσμό του. Αυτός είναι και το κύριο σημείο αναφοράς του χωριού, με την μικρή πλατεία στο πλάι του να συγκεντρώνει στα καφενεία της τους κατοίκους του χωριού.

Ο Άγιος Στέφανος ξεχωρίζει για την πυκνή του δόμηση και τα δαιδαλώδη πλακώστρωτα σοκάκια του. Κάπου εκεί θα συναντήσετε το Κιμέρι, την παλιά ( και πλέον αναπαλαιωμένη) πηγή του χωριού με την χαρακτηριστική καμάρα της, στις γούρνες της οποίας οι γυναίκες έπλεναν τα ρούχα τους τις εποχές που το νερό δεν είχε φτάσει ακόμα στα σπίτια του οικισμού.

Πάνω στον δύσβατο και απόκρημνο λόφο στην κορυφή του χωριού, δέσποζε κάποτε ο «Κάστελος» ή «Φορτέτσα». Ένα, ερειπωμένο πλέον, ενετικό φρούριο το οποίο πιστεύεται πως έχει χτιστεί στα θεμέλια ακρόπολης, πιθανότατα των γεωμετρικών χρόνων, και σύμφωνα με τους θρύλους του χωριού καταστράφηκε από τις επιδρομές του διαβόητου πειρατή Μπαρμπαρόσα. Αν και στην περιοχή δεν έχουν γίνει συστηματικές ανασκαφές, ευρήματα υποδεικνύουν πως κατοικείται από τον 9ο π.χ αιώνα.
Λόγω της αλματώδους τουριστικής ανάπτυξης του Μακρύ Γιαλού που ξεκίνησε την δεκαετία του 80’, πολλοί Αγιοστεφανιώτες εγκατέλειψαν την περιοχή μετακομίζοντας στα πιο «εύφορα» θαλασσινά εδάφη, όμως στις μέρες μας ο Άγιος Στέφανος είναι ένα ορεινό χωριό που ξαναζωντανεύει με γοργούς ρυθμούς. Κύρια αιτία είναι η -εκ νέου-ανακάλυψη της ομορφιάς του χωριού από τους τουρίστες που πλημμύριζαν κάθε καλοκαίρι τις γύρω παραθαλάσσιες περιοχές. Δεκάδες είναι οι αλλοδαποί-κυρίως βορειοευρωπαίοι- που εκτίμησαν την ιδιαίτερη γραφικότητα της περιοχής και το ήπιο κλίμα της, αγοράζουν σπίτια και εκτάσεις, μετακομίζουν είτε περιστασιακά είτε μόνιμα στον Άγιο Στέφανο, δίνοντας ένα πιο ζωηρό χρώμα στην περιοχή. Το καλοκαίρια ο πληθυσμός του χωριού υπερδιπλασιάζεται και η περιοχή ζωντανεύει.

Τα καφενεία της περιοχής φιλοξενούν κάθε λογής εκδηλώσεις από ανταλλακτικά παζάρια την ημέρα μέχρι βραδιές εκμάθησης λύρας και μπουζουκιού για τους ξένους της περιοχής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Φιλίπ απ’ το Βέλγιο, ο οποίος αφού ταξίδεψε ψάχνοντας ολόκληρη την Κρήτη, κατέληξε να μείνει μόνιμα στον Άγιο Στέφανο για να στήσει το δικό του μικρό αστεροσκοπείο, στο οποίο ο καθένας πλέον μπορεί να απολαύσει τον έναστρο ουρανό καθ’ όλη την διάρκεια του χρόνου.

Υψώνεται επιβλητικός στα νότια του χωριού. Είναι δίκλιτος και διμάρτυρος. Το ένα κλίτος είναι αφιερωμένο στον Άγιο Στέφανο (27 Δεκεμβρίου) και το άλλο στον Άγιο Νικόλαο (6 Δεκεμβρίου).

Έχει δύο εισόδους μία στη δυτική και μία στη νότια πλευρά του. Η κύρια είσοδος είναι στα νότια όπου πάνω από το ανώφλι υπάρχει σκαλιστή διακόσμηση  και μικρά εφυαλωμένα πιάτα που κατά την παράδοση εντοίχισαν οι κτίστες του ναού.
Το πότε κτίστηκε ο ναός δεν είναι εξακριβωμένο. Το βέβαιο είναι ότι στη θέση του σημερινού ναού υπήρχε μικρό εκκλησάκι αφιερωμένο στον ίδιο μάρτυρα.

Η παράδοση αναφέρει ότι ο σημερινός ναός κτιζόταν επί 60 χρόνια. Υλικά που χρησιμοποιήθηκαν κυρίως πέτρα και πελέκι.
Στο ιερό του ναού φυλάσσονται δύο εικόνες: η Βρεφοκρατούσα και ο Χριστός Αρχιερεύς που λέγεται ότι προέρχονται από το παλιό εκκλήσάκι. Προφανώς το όνομα του σημερινού χωριού το οφείλει στο ναό του Αγίου Στεφάνου.

 (Πληροφορίες από το βιβλίο του αρχαιολόγου Ν. Παπαδάκη)

ΝΑΟΣ ΑΓΙΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ
Στα 200 μ. βορειοδυτικά από την εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής βρίσκεται ο Ναός των Αγίων Αποστόλων, ο οποίος είναι ο μισός σε σπηλιά ενός γκρεμού.Λέγεται ότι περνώντας από την Κρήτη ο Απόστολος Παύλος, δημιούργησε έναν ναό 24 χιλιόμετρα ανατολικά της Ιεράπετρας και 5 χιλ. προς βορρά. Έτσι, ο ναός αυτός πιθανότατα είναι δημιούργημα του Αποστόλου Παύλου, σύμφωνα με την παράδοση.Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας υπήρξε κρυφό σχολείο και η πόρτα (είσοδος) είχε ύψος 1,2 μ.
Κάποιος νεωτεριστής το 1950 το χάλασε και του έδωσε το σημερινό του ύψος. Σ’ αυτόν το ναό είχαν επισημανθεί και εγκλωβιστεί πολλά γυναικόπαιδα από πειρατές και από Τούρκους. Με κατανυκτικές προσευχές και γονυκλισίες σχίστηκε ο βράχος- φαίνεται ακόμα και σήμερα- και ξέφυγαν με ασφάλεια στο απυρόβλητο βουνό, αποφεύγοντας βέβαια καταστροφή.
Το μοναστήρι γιορτάζει στις 29 Ιουνίου, την εορτή των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.